Aytən Novruzova

Köşə yazarı

11:05 19 İyun 2017 2173
A- A+

"Tərbiyə güzgüsü" və ya "əks tərbiyə" - I HİSSƏ

Müasir dövrdə yeniyetmələrin tərbiyəsi prosesinə digər amillər kimi kütləvi informasiya vasitələri də ciddi təsir göstərir. Burada əsas kimi kütləvi informasiyaya olan tələbat dayanır. Yeniyetmə şəxsiyyəti formal və qeyri-formal olan çoxistiqamətli əlaqələr fonunda inkişaf edir. Belə əlaqələr sistemində aparıcı rola malik televiziya formalaşmaqda olan və həssas yaş xüsusiyyətlərinə malik yeniyetmələrdə bir sıra keyfiyyətlərin formalaşmasına və inkişafına yardımçı olur. Lakin dünyaya inteqrasiya, yeni dəyərlərin idxalı şəraitində milli dəyərlərə uyğun gəlməyən bir sıra verilişlər, filmlər və seriallar yeniyetmələrin psixikasına neqativ təsir göstərir və onların şəxsiyyət kimi inkişafı prosesinin istiqamətini dəyişir. Bu mənada yeniyetmənin tərbiyəsində kütləvi informasiya vasitələrinin, o cümlədən televiziyanın rolunun araşdırılması aktual bir problem kimi ortaya çıxır.

Zorakılığın şüuraltı olaraq yeniyetməni cəlb etdiyi və ovsunladığını nəzərə alaraq, fəaliyyətin bu növünün yeniyetmədə neqativ həyat istiqamətləri və strategiyaları yaratması qaçılmazdır və bir sıra hallarda xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxarır.

Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, son dövrlərdə dünya üzrə yeniyetmə gənclər arasında cinayətkarlıq 1,5 dəfə, yeniyetmələr arasında isə 2 dəfə artıb. Faktlar göstərir ki, gənclərin və yeniyetmələrin 30 %-i cinayətləri kinofilmlərin və verilişlərin təsiri altında törədir. Yeniyetmələr hər il ekranda 10 minə yaxın zorakılıq səhnələri görür. 14 yaşında televizora gün ərzində 3 saatdan çox baxan gənclərin 45 %-i zorakılığa meyllidir, 20 %-i isə cəmiyyət üçün ümumiyyətlə təhlükəlidir və mənəvi cəhətdən cinayət törətməyə hazırdır.

İnkişaf etmiş ölkələrdə ekran zorakılığının mənfi təsirinə qarşı durmaq metodları mövcuddur. Onların arasında maarifləndirmə, psixoloji təsir və kütləvi kommunikasiyanın idarə olunması işləri daha çox diqqəti çəkir. Bununla yanaşı, kütləvi informasiya vasitələrinin yeniyetmə və uşaqların psixikasına mənfi təsirini aradan qaldırmaq üçün media təhsili də fəaliyyət göstərir. Media təhsilinin əsas vəzifələri müasir informasiya şəraitində yeni nəsli həyata, müxtəlif informasiyanın qəbul edilməsinə kömək etməkdən, insanın onu başa düşməsinə, onun psixikasına təsirinin nəticələrini dərk etməsinə hazırlamaqdan ibarətdir.

Demək olar ki, problemə həsr olunmuş çoxsaylı məqalələr kifayət qədər fəal şəkildə bu problemi işıqlandırır, mümkün ümumləşdirmələr aparılır və belə vəziyyətin qarşısının alınması və dəf edilməsi yollarının axtarışı həyata keçirilir. Beynəlxalq səviyyədə problemlər üzrə müxtəlif konfranslar təşkil edilir.

Statistika göstərir ki, son 40 il ərzində dünyada televiziyanın və sosial şəbəkələrin uşaqlara və yeniyetmələrə təsirinə həsr olunmuş 1000-dən artıq tədqiqat aparılıb. Tədqiqatlar dünyanın bir çox ölkələrində, müxtəlif irqlərə, millətlərə və sosial qruplara mənsub olan qızlar və oğlanlar arasında aparılıb. Bununla belə, tədqiqatların nəticələri demək olar ki, eyni olub: ekrandakı aqressiya insanları digər insanlara, heyvanlara və cansız əşyalara münasibətdə daha aqressiv edir.

Amerika Pediatriya Akademiyası (American Academy of Pediatrics) bu tədqiqatlardan dörd sanballı nəticə nəşr edib:

Əvvəla, zorakılıq səhnələri çox olan verilişlərə baxan uşaqlar zorakılığı konfliktlərin legitim həlli üsulu kimi qəbul edirlər.

İkincisi, zorakılıq səhnələrini seyr etmək insanı real həyatdakı zorakılıqlara qarşı daha müdafiəsiz edir.

Üçüncüsü, uşaq və yeniyetmə ekranda nə qədər çox zorakılıq səhnələri görürsə, bir o qədər onun zorakılığın qurbanı olmaq şansı var.

Dördüncüsü, əgər uşaq zorakılıq səhnələri olan televiziya proqramlarını seyr etməyə üstünlük verirsə, böyük bir ehtimal mövcuddur ki, o, aqressiv insan kimi böyüyəcək və hətta cinayət törədə bilər.

Deməli, televiziya təkcə müəyyən informasiya vermir, həm də hərəkət variantları göstərir, yeniyetmə və uşaq öz mənəvi baxışlarına əsaslanaraq, onları ya rədd edə bilər, ya da əxlaqi nöqteyi-nəzərdən hətta, legitim kimi qəbul edə bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, televiziya həyatı müxtəlif, hətta ola bilsin ki, uşağın belə vəziyyətlərə heç vaxt düşməyəcəyi mövqelərdən görməyə imkan verir. Özgəsinin təcrübəsi kimi hərəkət üsulları müəyyən alqoritmdən keçir - eyniləşdirmə (vəziyyətin təhlili, onun tərkib hissələrinə ayrılması); fərdiləşdirmə (uşaq bu vəziyyətin həyatda ona necə aid olmasını qiymətləndirir, “Mən də ” mövqeyi); şəxsiləşdirmə (uyğun obrazın yaradılması, “Mən” mövqeyi, uşaq bu hərəkət variantını ya mənimsəyir, ya da onu əxlaq normaları nöqteyi-nəzərindən özü üçün qəbuledilməz bir hal kimi rədd edir).

Psixologiya və media pedaqogikası KİV-i dəyişmək iqtidarında deyil. Lakin onun qəbuledilmə xüsusiyyətlərini, mənəvi-əxlaq dəyərlərinin formalaşmasının yaş xüsusiyyətlərini və uşaqlara təsirin psixoloji, didaktik üsullarını bilməklə, müəllim kütləvi medianın imkanlarını öz pedaqoji məqsədləri üçün istifadə etməlidir. Məhz bu yolla kütləvi informasiya vasitələrinin, o cümlədən televiziyanın yeniyetmələrin tərbiyəsinə neqativ təsirinin qismən aradan qaldırılmasına nail olmaq olar.

Ədəbiyyat:

1. Bayramov Ə.S. Əlizadə Ə.Ə. Psixologiya. Bakı: 2003, 540 s.

2. Əliyev B.H. Şəxsiyyət probleminə yeni baxış / Elm XXI əsrin astanasında elmi-praktik konfransının materialları. Bakı: Renessans, 1998,s.1

3. Əlizadə Ə.Ə. Əlizadə H.Ə. Yeni pedaqoji təfəkkür: psixopedaqogikaya giriş. Bakı: 2008, 479 s.

4. Qasımova L.N., Mahmudova R.M. Pedaqogika. Bakı: Caşıqoğlu, 2003

5. Здерева Е.В. Патриотизм и его развитие.Тольятти: ТГУ, 2009, 532 с.

6. Ипполитова Н.В. Теория и практика подготовки будущих учителей к патриотическому воспитанию учащихся: автореф. дис... докт. пед наук.Челябинск: ЧелГУ, 2010, 22 с.

7. Кокарев Ю. П. Воспитание патриотизма и гражданственности в молодежной среде // Профессионал, 2007, №3, 221с.

8. Пелевина Т.В. Роль психологических механизмов и диспозиций в формировании патриотического потенциала современной молодежи. М.: 2005, 121 c.

9. http://www.com/publ/socialnaja_psikhologija/patriotizm_kak_socialno_psikhologicheskoe_javlenie/5-1-0-39

Aytən Novruzova / Metbuat.az


RƏYLƏR

YAZARIN DİGƏR YAZILARI

DİGƏR KÖŞƏ YAZILARI

Ölkə mətbuatında bugün »

Aİ nümayəndəliyinin yeni rəhbəri Bakıya sentyabrın ilk yarısında gələcək

24 Avqust 2017 12:52

Mübariz Qurbanlı Samuxda vətəndaşları qəbul edəcək

24 Avqust 2017 12:52

Azərbaycanın 4 qadın güləşçisi dünya çempionatında mübarizəyə qoşulur

24 Avqust 2017 12:52

Lev Leşenko: "Bakı dünyanın ən gözəl şəhərlərindən biridir"

24 Avqust 2017 12:47

Fazil Məmmədovun vətəndaş qəbulunun vaxtı dəyişdirilib

24 Avqust 2017 12:47

Cəlilabadda 4 otaqlı ev yanıb

24 Avqust 2017 12:44

İsrail - Azərbaycan oyununun vaxtı dəyişdirilib

24 Avqust 2017 12:42

BAKI: Əcnəbi vətəndaşın çantası oğurlandı

24 Avqust 2017 12:42

Bir nəfər göldə batdı - Neftçalada

24 Avqust 2017 12:39

Naz qol vuran futbolçunu otelə dəvət etmişdi

24 Avqust 2017 12:37

Dünyada ən sürətli smartfon bəlli olub

24 Avqust 2017 12:35

Gözəl Bayramlının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib

24 Avqust 2017 12:32

39 dərəcə isti olacaq - SABAH

24 Avqust 2017 12:29

Yağış yağacaq, şimşək çaxacaq

24 Avqust 2017 12:29

DİM test imtahanının ləğvi ilə bağlı yayılan xəbərlərə münasibət bildirdi

24 Avqust 2017 12:28

Vergilər Nazirliyi ƏDV ilə bağlı qərarında dəyişiklik edib

24 Avqust 2017 12:27

Sabah rayonlarda şimşək çaxacaq, yağış yağacaq

24 Avqust 2017 12:22

Ermənistanda gərgin siyasi vəziyyət

24 Avqust 2017 12:21

Xuraman Fatimə ilə qalmaqalından danışdı: “Arada söz gəzdirənlər...”

24 Avqust 2017 12:19

Türkiyəli ginekoloqdan tez hamilə qalmaq üçün QƏRİBƏ ÜSUL

24 Avqust 2017 12:18

Bakıda maşından 3400 manat oğurlanıb

24 Avqust 2017 12:17

ABŞ dörd ölkənin vətəndaşlarına viza verilməsini məhdudlaşdırmağı planlaşdırır

24 Avqust 2017 12:17

Qarabağ münaqişəsinin həllinə dair 6 element - Amerikalı həmsədrdən AÇIQLAMA

24 Avqust 2017 12:14

Qadınlar niyə "pis" oğlanları seçir?

24 Avqust 2017 12:14

Xırdalanda qarət məqsədi ilə evə girən şəxs tutulub

24 Avqust 2017 12:12

Sumqayıtda əcnəbi vətəndaşa məxsus çanta oğurlanıb

24 Avqust 2017 12:12

Avropa İttifaqının Azərbaycana yeni səfiri təyin olunub

24 Avqust 2017 12:09

Bu da Ayanın Türkiyədəki DƏBDƏBƏLİ EVİ - FOTO/VİDEO

24 Avqust 2017 12:08

"Qarabağ"ın qələbəsi erməniləri özündən çıxardı - FOTO

24 Avqust 2017 12:07

Gəncədə "Tarixlə addımla!”

24 Avqust 2017 11:58

Məhkəmə qətldə ittiham edilən şəxsə bəraət verdi

24 Avqust 2017 11:58

Qənirə Paşayeva: "Qurban Qurbanovla danışdım və..."

24 Avqust 2017 11:57

Dövlət Statistika Komitəsi açıq tender elan edib

24 Avqust 2017 11:57

SOCAR Gürcüstana 65 ton yanacaq verib

24 Avqust 2017 11:54

Hündürdaban ayaqqabı geyinən xanımların PROBLEMİ - “Halluks valgus”

24 Avqust 2017 11:53

Ağsuda beş uşaq atası amansızlıqla qətlə yetirilib

24 Avqust 2017 11:52

"Kim bahalı brilliant alsa, ona ərə gedəcəm"

24 Avqust 2017 11:52

Avtobusda dava düşdü, sərnişin sürücünü...

24 Avqust 2017 11:50

İŞİD bu ölkə üçün yeni qətliam söz verdi - VİDEO

24 Avqust 2017 11:48

Lalə Məmmədova solo konsert verəcək

24 Avqust 2017 11:48

Abşeronda dostlarını öldürən şəxslərdən birinin cəzası azaldılıb

24 Avqust 2017 11:47

Deputatdan şok açıqlama: "Qarabağ" məni maraqlandırmır"

24 Avqust 2017 11:47

Yataqxanada yanğın: 30 nəfər təxliyə edildi

24 Avqust 2017 11:44

Gəncədə piyadanı vuraraq hadisə yerindən qaçan sürücü həbs edilib

24 Avqust 2017 11:42

Qaliblərin Bakıda qarşılanması

24 Avqust 2017 11:42

İki nəfəri cərəyan vurub

24 Avqust 2017 11:39

"Qalatasaray"dan "Qarabağ"a təbrik: "Qürur duyduq"

24 Avqust 2017 11:37

Abşeronda avtomobil yolu keçən piyadanı vuraraq öldürüb

24 Avqust 2017 11:37

Rus şərhçi Azərbaycanı təhqir etdi: "Klubu qonşu ölkədən olan..."

24 Avqust 2017 11:37

Böyük Britaniyada ən kiçik robot cərrah hazırlanıb

24 Avqust 2017 11:35