Geosiyasət geri döndü. Rusiya zəifləyəcək, Türkiyə hücuma keçəcək

Geosiyasət geri döndü. Rusiya zəifləyəcək, Türkiyə hücuma keçəcək
07:17 14 Dekabr 2015
132 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

Türkiyə müharibəyə başlayır - 7 min xüsusi təyinatlı HÜCUMA KEÇİR (20 May 2017 12:48)
Ərdoğandan Rusiya haqda açıqlama (09 Aprel 2017 19:52)
Türkiyədə klub prezidentinə silahlı hücum (30 Mart 2017 00:34)

"Stratfor" qlobal məlumat şirkətinin təsisçisi Corc Fridman 2009-cu ildə XXI əsr üçün proqnozların yer aldığı bir kitab nəşr etdirdi. Fridmanın xüsusi proqnozlarının doğru olub-olmadığından asılı olmayaraq, onun bu kitabda gələcəkdə əsas qüvvə kimi adlarını çəkdiyi ölkələrdə köhnə geosiyasət geri qayıdır.

Tanınmış analitik Leonid Berşidski The Bloomberg View-da dərc olunmuş "If World Slips Toward War, Blame Leaders' Imaginations" yazısında bildirir ki, Fridmanın geosiyasət anlayışı bugünkü dünya ilə üst-üstə düşməyə bilər. "Növbəti 100 il" (ing. "The Next 100 Years" ) kitabının rus dilinə tərcüməsini nəşr edən biri kimi deyə bilərəm ki, bu kitabda elə cümlələr olurdu ki, onları oxuyarkən gülməmək əldə deyildi. Əsrin ortalarında biri ABŞ və Polşa, digəri isə Türkiyə və Yaponiya tərəfindən idarə edilən iki blok arasında dünya müharibəsi olacağını təsəvvürə gətirmək olmurdu. 2009-cu ildə dünya müharibəsindən söhbət gedərkən antiutopiya romanları, ya da sui-qəsd nəzəriyyələri yada düşürdü.

İndi isə bu proqnozlara gülməyə dəyməz. Müharibələr və siyasi münaqişələr liderlərin dünyagörüşündən yaranır. Öz ölkələrinin maraqlarını böyük ərazilərin idarəsində və genişlənməkdə, hərbi güc vasitəsilə nüfuza sahib olmaqda görən yüksək vəzifəli siyasətçilər maraqlarını qorumaq və irəli aparmaq üçün ənənəvi vasitələrə qayıdacaqlar. Buna müharibə də daxildir.

Ötən il Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Krımı ələ keçirməsindən sonra "Geosiyasət geri döndü" başlıqlı məqalələr də artdı. Həmin məqalələrdə vurğulanırdı ki, Qərb Rusiyanın soyuq müharibədə şərtləri istəksizcə qəbul etməsini heç vaxt məğlubiyyət kimi görməməli idi. Halbuki Fridman eyni şeyi beş il əvvəl demişdi. Putin hələ o vaxtlar prezident belə deyildi və ABŞ Rusiya ilə əlaqələrini yenidən qurmağa çalışırdı. Corc Fridman kitabında yazır:

"Sadə bir faktı, Rusiyanın parçalanmadığını nəzərə alsaq, görərik ki, Rusiyanın geosiyasi problemi yenidən ortaya çıxacaq. Yeni münaqişə soyuq müharibənin təkrarı olmayacaq, necə ki, birinci dünya müharibəsi Napoleon müharibələrinin təkrarı deyildi. Rusiyanın əsas sualı ilə belədir: Əgər Rusiya vahid suveren dövlətdirsə, sərhədləri harada yerləşəcək və qonşuları ilə əlaqələri necə olacaq? Bu sual dünya tarixində 2020-ci ildən başlayaraq növbəti mərhələni təmsil edəcək".

Bu proqnozunda haqlı çıxan Fridman sadəcə münaqişənin formasını görə bilməmişdi: hibrid Rusiya-Ukrayna müharibəsi. Fridmanın haqlı çıxmasının səbəbi o idi ki, Putin də onunla eyni şəkildə düşünür. Rusiya lideri üçün düşmən Qərbə qarşı buferlər yaradılması və ölkəsinin işğala qarşı müdafiəsinin gücləndirilməsi konkret məqsədlərdir.

Fridman 2020-ci ilə doğru bu düşüncə tərzinin artacağı ölkələri də düzgün müəyyənləşdirir. Bu ölkələr arasında ən önəmliləri isə Türkiyə, Polşa və Yaponiyadır.

Fridman Türkiyəni Yaxın Şərqdə "xaos içərisində stabil platforma" və regionun inkişaf etməkdə olan hakim qüvvəsi kimi təsvir edir. Hal-hazırda vəziyyət tam da bu cür deyil - prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğanın hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi üçün göstərdiyi səylərə baxmayaraq, Türkiyə daxilən stabil deyil; Səudiyyə Ərəbistanı və İran kimi digər regional qüvvələrlə müqayisədə isə üstün deyil. Prezident Ərdoğan çıxışlarında qisas və imperiyanın geri qaytarılması, ölkənin sünni müsəlman dünyasında qabaqcıl qüvvəyə çevrilməsindən danışır. Baş nazir Əhməd Davudoğlu da bir neçə dəfə bu məqsədləri ifadə edib. 2012-ci ildəki çıxışlarından birində dediyi kimi: "1911-1923-cü illər arasında itirdiklərimizi geri qaytaracaq, 2011-ci ildən 2023-cü ilə qədər geri çəkildiyimiz torpaqlarda yenidən qardaşlarımızla birləşəcəyik".

Polşaya gəldikdə isə, Fridman belə düşünür ki, bu ölkə zəifləməkdə olan Qərbi Avropa qüvvələrinə üstün gələrək Şərqi Avropa blokunun mərkəzinə çevriləcək. Bu fikir 2009-cu ildə mənasız səslənirdi: həmin dövrdə baş naziri Donald Tusk olan Polşa Avropa İttifaqının itaətkar üzvü idi və Almaniya ilə güclü əlaqələr qurur, Aİ qurumlarında daha böyük rol oynamağa ümid edirdi. Tusk indi Avropa Şurasının prezidentidir. Polşada hakimiyyətə gələn sağçı Qanun və Ədalət partiyası ölkənin maraqlarına başqa cür yanaşır. Yaroslav Kaçinski və müttəfiqləri ABŞ-la güclü hərbi ittifaqa, Amerikanın Şərqi Avropadakı hərbi bazalarına və Polşanın milli dirçəlişinə inanan qəti avroskeptiklərdir. Polşa Şərqi Avropa ölkələri arasında suriyalı qaçqınları rədd edənlər arasında başda gedir. Hakim partiyanın siyasi proqramında geosiyasətin XXI əsrdə beynəlxalq əlaqələrin əsas modelinə çevrildiyi yazılır.

Fridman Yaponiyanın böyük iqtisadiyyatı olmasına baxmayaraq, geosiyasi rolunun daha zəif olduğunu yazır: "Militarizm tarixi olan Yaponiya həmişəki kimi əhəmiyyətsiz pasifist bir qüvvə olaraq qalmayacaq. "Həqiqətən də, Yaponiyanın baş naziri Şinzo Abe ölkənin qlobal nüfuzunu artırmaqda qətiyyətlidir. Buna misal olaraq, onun 1945-ci ildən bəri ilk dəfə hərbi qüvvələrin ölkədən kənarda döyüşə girə bilmələrini mümkün etməsini göstərmək olar. 2009-cu ildə belə bir dəyişikliyin proqnozunu vermək heç də asan deyildi.

Fridmanın proqnozları arasında Türkiyənin Qafqaza, Polşanın da Qərbdə Rusiyanın nüfuz dairəsinə girməsi ilə Rusiyanın təxminən 2020-ci ildə parçalanması da var. Bu proqnoza görə, ABŞ yeni böyük qüvvələri dəstəkləyir, ona görə ki, onlar Amerikanın müttəfiqləri, Rusiya isə düşmənidir. Ancaq sonra Türkiyə ABŞ-a qarşı Yaponiya ilə müttəfiq olur. Bütün bunlar real görünmür. Fridman özü də etiraf edər ki, on illər əvvəldən proqnoz vermək çətindir. Ancaq yenə də qəbul etmək lazımdır ki, Rusiya, Türkiyə, Polşa və Yaponiya liderləri geosiyasi düşüncələrlə hərəkət edərlərsə - belə görünür, edirlər - Fridmanın qabaqcadan gördüyü nəticələr mümkün ola bilər.

Geosiyasət dünyasında dəyərlərə əsaslanan siyasət izlənilməsi getdikcə çətinləşir. Fridman öz proqnozlarında köhnə Avropanı nəzərə almasa da, hələ ki, bura qeyri-geosiyasi qərarların verildiyi, danışıqların aparıldığı və hərbi düşüncə tərzindən daha çox iqtisadiyyata üstünlük verildiyi dayaq nöqtəsidir. Bura tərk edilməsi lazım olan köhnə bir yük yox, gələcəyin avropalılarının və məsuliyyətli siyasətçilərinin qoruması lazım olan fərqli bir versiyasıdır.

Orxan Hun
Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

İŞİD-ın tərkibində döyüşməkdə təqsirləndirilən azərbaycanlının cəzası artırılıb

30 May 2017 09:37

Vüsal Qasımlı: "Azərbaycanda faktiki ÜDM potensial ÜDM-dən az olub"

30 May 2017 09:37

Perunun nüfuzlu radiosunda 28 May - Respublika Gününə həsr edilmiş proqram yayımlanıb

30 May 2017 09:36

İsmayıllıda gənc müəllimin dərs metodu internetdə izlənmə rekordu qırır - VİDEO

30 May 2017 09:33

Bu günün VALYUTA MƏZƏNNƏLƏRİ

30 May 2017 09:33

Azərbaycan gözəli sevgilisindən qalmaqallı şəkildə ayrılan türk bəyə namizəd oldu - VİDEO

30 May 2017 09:33

Beynəlxalq əmtəə, fond və valyuta bazarlarının əsas göstəriciləri (30.05.2017)

30 May 2017 09:32

Siyəzəndə 36 yaşlı kişi qatarın altında qaldı

30 May 2017 09:32

Tanınmış jurnalist öldürüldü

30 May 2017 09:31

Azərbaycan Mərkəzi Bankının valyuta məzənnələri

30 May 2017 09:29

Alçanı duza batırıb yemək çox

30 May 2017 09:29

39 yaşlı kişini qatar vurdu

30 May 2017 09:24

Lerikdə 3 geyim mağazası yandı

30 May 2017 09:23

“Qalatasaray”dan səfər qələbəsi

30 May 2017 09:22

"Qəbələ" 8 futbolçudan imtina etdi - RƏSMİ

30 May 2017 09:17

"Barselona"dan təklif alan futbolçudan şok cavab

30 May 2017 09:17

3 geyim mağazası yandı

30 May 2017 09:17

Trampdan MESAJ: "Çin özünü təmkinli aparmağa çalışır" - FOTO

30 May 2017 09:13

Lerikin mərkəzi bazarında yanğın

30 May 2017 09:08

"Qarabağ" qrup ikincisi oldu

30 May 2017 09:07

Türkiyədə qadın deputat həbs edilib

30 May 2017 09:05

Zukerberq ilk sosial şəbəkəsini 10 yaşında yaradıbmış

30 May 2017 09:05

Namazda təkbir deyərkən əlləri yuxarı qaldırmaq vacibdirmi?

30 May 2017 08:57

Dünya şöhrətli idmançı həbs edildi

30 May 2017 08:53

Misir Liviyanı bombaladı

30 May 2017 08:52

"Twitter"də reklam yeni formatda olacaq

30 May 2017 08:52

3 geyim mağazası yanıb

30 May 2017 08:50

Lerikdə bazar yandı

30 May 2017 08:49

Kompüteriniz üçün maraqlı şəkillər - FOTOSESSİYA

30 May 2017 08:47

Namazı hansı hallarda pozmaq olar?

30 May 2017 08:47

Rusiyada sərnişin təyyarəsi təcili endi - SƏBƏB?

30 May 2017 08:43

Atəş baş nazirin qulağını batırdı

30 May 2017 08:42

"Instagram" "Facebook"u 400% qabaqlayır

30 May 2017 08:42

Qolfçu Tayqer Vuds avtomobili sərxoş idarə etdiyinə görə həbs edilib

30 May 2017 08:42

Şimali Koreya yenidən ballistik raketi sınaqdan keçirib

30 May 2017 08:37

İnsan niyə ölümdən qorxur?

30 May 2017 08:37

Qasırğa Kremlin damını uçurub - VİDEO

30 May 2017 08:32

Trampın smartfonundakı yeganə mobil əlavə hansıdır?

30 May 2017 08:32

Bağdadda partlayış: 10 ölü, 22 yaralı

30 May 2017 08:27

Niyə yas məclislərində Quran oxunur?

30 May 2017 08:27

Azərbaycandan Rusiyaya aparılan 40 ton kartofa "QIRMIZI İŞIQ"

30 May 2017 08:23

Türkiyədə iqtidaryönlü qəzetin baş redaktoru öldürülüb

30 May 2017 08:22

Zukerberqdən mühüm təklif

30 May 2017 08:22

Biləsuvarda tövlənin dam örtüyü yanıb

30 May 2017 08:22

Moldova rusiyalı diplomatlara 72 saat vaxt verib

30 May 2017 08:17

Bloger “iPhone 8”in təqdimat tarixini açıqladı

30 May 2017 08:17

Trampın “tvit”ləri redaktədən keçəcək

30 May 2017 08:12

Moskvada qasırğada ölənlərin sayı 13 nəfərə çatıb - FOTO

30 May 2017 08:12

"iCloud"un təhlükəsizliyi gücləndiriləcək

30 May 2017 08:12

İran Türkmənistandan qazın qiymətini aşağı salmağı tələb edir

30 May 2017 08:07