Geosiyasət geri döndü. Rusiya zəifləyəcək, Türkiyə hücuma keçəcək

Geosiyasət geri döndü. Rusiya zəifləyəcək, Türkiyə hücuma keçəcək
07:17 14 Dekabr 2015
132 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

"Stratfor" qlobal məlumat şirkətinin təsisçisi Corc Fridman 2009-cu ildə XXI əsr üçün proqnozların yer aldığı bir kitab nəşr etdirdi. Fridmanın xüsusi proqnozlarının doğru olub-olmadığından asılı olmayaraq, onun bu kitabda gələcəkdə əsas qüvvə kimi adlarını çəkdiyi ölkələrdə köhnə geosiyasət geri qayıdır.

Tanınmış analitik Leonid Berşidski The Bloomberg View-da dərc olunmuş "If World Slips Toward War, Blame Leaders' Imaginations" yazısında bildirir ki, Fridmanın geosiyasət anlayışı bugünkü dünya ilə üst-üstə düşməyə bilər. "Növbəti 100 il" (ing. "The Next 100 Years" ) kitabının rus dilinə tərcüməsini nəşr edən biri kimi deyə bilərəm ki, bu kitabda elə cümlələr olurdu ki, onları oxuyarkən gülməmək əldə deyildi. Əsrin ortalarında biri ABŞ və Polşa, digəri isə Türkiyə və Yaponiya tərəfindən idarə edilən iki blok arasında dünya müharibəsi olacağını təsəvvürə gətirmək olmurdu. 2009-cu ildə dünya müharibəsindən söhbət gedərkən antiutopiya romanları, ya da sui-qəsd nəzəriyyələri yada düşürdü.

İndi isə bu proqnozlara gülməyə dəyməz. Müharibələr və siyasi münaqişələr liderlərin dünyagörüşündən yaranır. Öz ölkələrinin maraqlarını böyük ərazilərin idarəsində və genişlənməkdə, hərbi güc vasitəsilə nüfuza sahib olmaqda görən yüksək vəzifəli siyasətçilər maraqlarını qorumaq və irəli aparmaq üçün ənənəvi vasitələrə qayıdacaqlar. Buna müharibə də daxildir.

Ötən il Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Krımı ələ keçirməsindən sonra "Geosiyasət geri döndü" başlıqlı məqalələr də artdı. Həmin məqalələrdə vurğulanırdı ki, Qərb Rusiyanın soyuq müharibədə şərtləri istəksizcə qəbul etməsini heç vaxt məğlubiyyət kimi görməməli idi. Halbuki Fridman eyni şeyi beş il əvvəl demişdi. Putin hələ o vaxtlar prezident belə deyildi və ABŞ Rusiya ilə əlaqələrini yenidən qurmağa çalışırdı. Corc Fridman kitabında yazır:

"Sadə bir faktı, Rusiyanın parçalanmadığını nəzərə alsaq, görərik ki, Rusiyanın geosiyasi problemi yenidən ortaya çıxacaq. Yeni münaqişə soyuq müharibənin təkrarı olmayacaq, necə ki, birinci dünya müharibəsi Napoleon müharibələrinin təkrarı deyildi. Rusiyanın əsas sualı ilə belədir: Əgər Rusiya vahid suveren dövlətdirsə, sərhədləri harada yerləşəcək və qonşuları ilə əlaqələri necə olacaq? Bu sual dünya tarixində 2020-ci ildən başlayaraq növbəti mərhələni təmsil edəcək".

Bu proqnozunda haqlı çıxan Fridman sadəcə münaqişənin formasını görə bilməmişdi: hibrid Rusiya-Ukrayna müharibəsi. Fridmanın haqlı çıxmasının səbəbi o idi ki, Putin də onunla eyni şəkildə düşünür. Rusiya lideri üçün düşmən Qərbə qarşı buferlər yaradılması və ölkəsinin işğala qarşı müdafiəsinin gücləndirilməsi konkret məqsədlərdir.

Fridman 2020-ci ilə doğru bu düşüncə tərzinin artacağı ölkələri də düzgün müəyyənləşdirir. Bu ölkələr arasında ən önəmliləri isə Türkiyə, Polşa və Yaponiyadır.

Fridman Türkiyəni Yaxın Şərqdə "xaos içərisində stabil platforma" və regionun inkişaf etməkdə olan hakim qüvvəsi kimi təsvir edir. Hal-hazırda vəziyyət tam da bu cür deyil - prezident Rəcəb Tayyip Ərdoğanın hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi üçün göstərdiyi səylərə baxmayaraq, Türkiyə daxilən stabil deyil; Səudiyyə Ərəbistanı və İran kimi digər regional qüvvələrlə müqayisədə isə üstün deyil. Prezident Ərdoğan çıxışlarında qisas və imperiyanın geri qaytarılması, ölkənin sünni müsəlman dünyasında qabaqcıl qüvvəyə çevrilməsindən danışır. Baş nazir Əhməd Davudoğlu da bir neçə dəfə bu məqsədləri ifadə edib. 2012-ci ildəki çıxışlarından birində dediyi kimi: "1911-1923-cü illər arasında itirdiklərimizi geri qaytaracaq, 2011-ci ildən 2023-cü ilə qədər geri çəkildiyimiz torpaqlarda yenidən qardaşlarımızla birləşəcəyik".

Polşaya gəldikdə isə, Fridman belə düşünür ki, bu ölkə zəifləməkdə olan Qərbi Avropa qüvvələrinə üstün gələrək Şərqi Avropa blokunun mərkəzinə çevriləcək. Bu fikir 2009-cu ildə mənasız səslənirdi: həmin dövrdə baş naziri Donald Tusk olan Polşa Avropa İttifaqının itaətkar üzvü idi və Almaniya ilə güclü əlaqələr qurur, Aİ qurumlarında daha böyük rol oynamağa ümid edirdi. Tusk indi Avropa Şurasının prezidentidir. Polşada hakimiyyətə gələn sağçı Qanun və Ədalət partiyası ölkənin maraqlarına başqa cür yanaşır. Yaroslav Kaçinski və müttəfiqləri ABŞ-la güclü hərbi ittifaqa, Amerikanın Şərqi Avropadakı hərbi bazalarına və Polşanın milli dirçəlişinə inanan qəti avroskeptiklərdir. Polşa Şərqi Avropa ölkələri arasında suriyalı qaçqınları rədd edənlər arasında başda gedir. Hakim partiyanın siyasi proqramında geosiyasətin XXI əsrdə beynəlxalq əlaqələrin əsas modelinə çevrildiyi yazılır.

Fridman Yaponiyanın böyük iqtisadiyyatı olmasına baxmayaraq, geosiyasi rolunun daha zəif olduğunu yazır: "Militarizm tarixi olan Yaponiya həmişəki kimi əhəmiyyətsiz pasifist bir qüvvə olaraq qalmayacaq. "Həqiqətən də, Yaponiyanın baş naziri Şinzo Abe ölkənin qlobal nüfuzunu artırmaqda qətiyyətlidir. Buna misal olaraq, onun 1945-ci ildən bəri ilk dəfə hərbi qüvvələrin ölkədən kənarda döyüşə girə bilmələrini mümkün etməsini göstərmək olar. 2009-cu ildə belə bir dəyişikliyin proqnozunu vermək heç də asan deyildi.

Fridmanın proqnozları arasında Türkiyənin Qafqaza, Polşanın da Qərbdə Rusiyanın nüfuz dairəsinə girməsi ilə Rusiyanın təxminən 2020-ci ildə parçalanması da var. Bu proqnoza görə, ABŞ yeni böyük qüvvələri dəstəkləyir, ona görə ki, onlar Amerikanın müttəfiqləri, Rusiya isə düşmənidir. Ancaq sonra Türkiyə ABŞ-a qarşı Yaponiya ilə müttəfiq olur. Bütün bunlar real görünmür. Fridman özü də etiraf edər ki, on illər əvvəldən proqnoz vermək çətindir. Ancaq yenə də qəbul etmək lazımdır ki, Rusiya, Türkiyə, Polşa və Yaponiya liderləri geosiyasi düşüncələrlə hərəkət edərlərsə - belə görünür, edirlər - Fridmanın qabaqcadan gördüyü nəticələr mümkün ola bilər.

Geosiyasət dünyasında dəyərlərə əsaslanan siyasət izlənilməsi getdikcə çətinləşir. Fridman öz proqnozlarında köhnə Avropanı nəzərə almasa da, hələ ki, bura qeyri-geosiyasi qərarların verildiyi, danışıqların aparıldığı və hərbi düşüncə tərzindən daha çox iqtisadiyyata üstünlük verildiyi dayaq nöqtəsidir. Bura tərk edilməsi lazım olan köhnə bir yük yox, gələcəyin avropalılarının və məsuliyyətli siyasətçilərinin qoruması lazım olan fərqli bir versiyasıdır.

Orxan Hun
Milli.Az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

"Qızlarımız Amerikaya köçüb, ər axtarışına çıxırlar”

24 İyul 2017 12:36

Dünya robot texnikası bazarında 2,5 dəfə artım gözlənilir

24 İyul 2017 12:35

Hamı çatmaqaş, hamı çələngli: Dünyanın Frida xoşbəxtliyi - FOTOLAR

24 İyul 2017 12:33

Pepe: "Beşiktaş" mənim üçün yeni bir şansdır"

24 İyul 2017 12:32

Milli mətbuata göstərilən diqqət və qayğıya görə media təmsilçiləri Prezident İlham Əliyevə təşəkkür edirlər

24 İyul 2017 12:32

Bərdədəki dəhşətli hadisə ilə bağlı rəsmi məlumat yayıldı

24 İyul 2017 12:29

Sabiq deputat məhkəmədə SON SÖZ DEDİ

24 İyul 2017 12:28

Roza Zərgərli ərəb turistlərlə rəqs etdi - VİDEO

24 İyul 2017 12:27

"Qarabağ"ın oyununa nə qədər bilet satılıb?

24 İyul 2017 12:27

Bakıda "Pasportların yoxlanılması proseduru üzrə" metodik vəsaitin təqdimatı keçirilib

24 İyul 2017 12:27

Samuel Eto İstanbul klubunda?

24 İyul 2017 12:27

Baş həkim: “Mamalıq və Ginekologiya İnstitutunda 4 ay ərzində 53 vaxtından əvvəl doğuş olub”

24 İyul 2017 12:22

BDU büdcəyə qaytarılmalı olduğu vəsaiti ödəməkdən yayınıb

24 İyul 2017 12:22

Azərbaycanın BƏƏ-dəki səfirliyi yeni ünvana köçüb

24 İyul 2017 12:22

Naxçıvan sakini avtomobili elektrik dirəyinə vurması nəticəsində ölüb

24 İyul 2017 12:22

Keysəriyyə kəsiyi əməliyyat edilənlərin yarıdan çoxu təkrar bu əməliyyatı etdirənlərdir

24 İyul 2017 12:22

Neft yenidən bahalaşacaq?

24 İyul 2017 12:22

Terror təşkilatı daxilində RÜŞVƏT QALMAQALI

24 İyul 2017 12:18

Azərbaycanda qadın ərini öldürərək basdırıb

24 İyul 2017 12:17

Məhkəmədə sabiq deputat barəsində bəraət hökmünün çıxarılmasını istəyib

24 İyul 2017 12:17

Dünyaca tanınmış təlimçi BBF-də gənc sahibkarlara aktual mövzuda təlim keçib

24 İyul 2017 12:17

Hesablama Palatası DSMF-nin Quba rayon şöbəsinin fəaliyyətində nöqsanlar aşkar edib

24 İyul 2017 12:17

"Qızlarımız Amerikaya köçüb, ər axtarışına çıxırlar" - Günel Hümbətova

24 İyul 2017 12:17

Göygöldə qadın ərini öldürdü, tövlədə basdırdı - FOTO

24 İyul 2017 12:12

"Game of Thrones" aktyorlarının fantastik qazancları

24 İyul 2017 12:12

DƏHŞƏTLİ HADİSƏ: azərbaycanlı ailənin 5 üzvü YANARAQ ÖLDÜ

24 İyul 2017 12:08

Gecə internetə girənlər şok yaşadı - Səudiyyə Ərəbistanında

24 İyul 2017 12:05

Bakıda faciə: 7 yaşlı uşaq öldü

24 İyul 2017 12:04

Samiraldo OD PÜSKÜRDÜ: "Tüpürüm sənin..." - VİDEO

24 İyul 2017 12:03

"Türkiyənin ərəb dünyasına təsiri azaldılır"

24 İyul 2017 12:01

Vaxtından əvvəl olan doğuşların SƏBƏBİ BİLİNDİ

24 İyul 2017 11:58

"Real" mövsümə məğlubiyyətlə başladı - VİDEO

24 İyul 2017 11:57

Gəncə xəstəxanalarında keyfiyyətsiz ərzaq məhsulları aşkar edilib

24 İyul 2017 11:57

Türkiyədə general və admiralların sayı açıqlandı

24 İyul 2017 11:57

Ermənistan prezidenti İrana gedəcək

24 İyul 2017 11:57

ŞOK HADİSƏ: beş nəfərlik azərbaycanlı ailəsi yanaraq öldü - RUSİYADA

24 İyul 2017 11:54

Azərbaycanlı ailəsi Rusiyada faciəvi şəkildə öldü

24 İyul 2017 11:52

Pol Le Quen: “Azərbaycan yığmasının futbolçusu yaxşı oyunçularımızdan biridir”

24 İyul 2017 11:52

Bakıda bibisi oğlunu qətlə yetirən şəxsin apellyasiya şikayəti təmin edilməyib

24 İyul 2017 11:52

Mobil telefon göldə boğulan 3 dostu xilas etdi: Adanada möcüzə kimi olay - VİDEO - FOTO

24 İyul 2017 11:52

Avey dağı ərazisində arxeoloji araşdırma aparılır - FOTO

24 İyul 2017 11:48

Hesablama Palatası: İTV-nin reklam fəaliyyətindən gəlirləri azalıb

24 İyul 2017 11:47

Gəlinlik geyinib palçıqda kəndir dartdılar - FOTO

24 İyul 2017 11:47

"Silk Way" aviaşirkəti yeni təyyarəsini istifadəyə verib

24 İyul 2017 11:47

"Bülənt Ərsoyun saqqallı şəkli məndədir"

24 İyul 2017 11:44

Əməkdar artisti kim öldürdü? - İDDİA

24 İyul 2017 11:42

Sabirabadda avtomobil piyadanı vurub öldürdü

24 İyul 2017 11:39

Müsəlman qadınlar çadralarından, kişilərsə saqqallarından qurtulmağa başladı - FOTO/VİDEO

24 İyul 2017 11:38

Rəşad Sadiqov intizamsızlığa görə "Zirə"dən qovuldu

24 İyul 2017 11:37

Elastik “Lenovo” planşeti ilk dəfə praktiki nümayiş olunub (VİDEO)

24 İyul 2017 11:35