“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”
13:13 14 Dekabr 2015
18 Sosial
Ölkə mətbuatı
A- A+

Yunus Oğuz

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Zənnimcə, 1921-ci ildə belə müqavilənin hər iki dövlət tərəfindən imzalanması o zamankı geosiyasi şərtlərə görə sərf edirdi. İran özünün sərhədində yaranan və daxildən əhali, yəni etnik kimliyi bəlli olan azərbaycanlılar tərəfindən dəstəklənməməsi üçün, qonşuluqda belə bir dövlətin yaranmamasına görə Rusiya ilə belə bir müqavilə imzaladı. Rusiya tərəfinə də belə bir müqavilə sərf edirdi, çünki özünün geosiyasi yükünə görə Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz digər geosiyasi, geoiqtisadi məkanlardan həssaslığına görə fərqlənirdi. Nəzərə alaq ki, XX əsrin əvvəllərində dünyanın bir çox yerlərində, o cümlədən Rusiyanın özündə də karbohidrogen yataqları kəşf edilməmişdi. Odur ki, Xəzər dənizi kimi zəngin neft ehtiyatları ilə zəngin bir bölgəni Rusiya əlindən çıxarmaq istəmirdi və buna da nail oldu. Bunun nəticəsi olaraq ikinci Dünya müharibəsi zamanı Azərbaycan nefti SSRİ-nin 94% ehtiyacını ödəyirdi. Bax, belə aparılan geosiyasi, geostrateji mübarizə, demək olar ki, 20 ildən sonra tam bəhrəsini verdi və bu, rəsmi Moskvanı savaşdan qalib çıxardı.

Daha sonra təxminən eyni məzmunlu müqavilə Rusiya ilə İran arasında 1935 və 1940-cı illərdə imzalanıb. 1991-ci ildə SSRİ imperiyası dağıldıqdan sonra Xəzər hövzəsində Rusiya və İranla yanaşı daha üç dövlət (Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan müstəqilliyini elan edirlər) bölgənin geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji oyunçusuna çevrilirlər. Yeni dövlətlərin yaranması Xəzər hövzəsinin və Cənubi Qafqazın planetar baxımdan əhəmiyyətini artırır. Təbiidir ki, Xəzər dənizinin yeni geosiyasi statusu onu karbohidrogen yataqlarının mənsubiyyətinin ilk növbədə 5 dövlət arasında (Xəzərsahili dövlətlər nəzərdə tutulur) müəyyənləşməsi, su hövzəsində iş aparmaq hüququ, dənizdə sərhəd akvatoriyanın aydınlaşması və razılığa gəlinməsi və s. həllini nəinki gündəmə gətirdi, hətta regionda ən aktual məsələlərdən birinə çevirdi. Odur ki, Xəzər hövzəsinə, onun zəngin bioresurslarına və karbohidrogen ehtiyatlarına bu beş dövlətlə yanaşı beynəlxalq güclər də özlərinin geosiyasi strategiyasını formalaşdırmağa başladılar.

Başlanğıcda Xəzərin bölünməsində fikir ayrılığı əsasən Rusiya, İran və Azərbaycan arasında olsa da, elə mərhum prezident Heydər Əliyevin dövründə Rusiya məsələsi aradan qaldırılmış və Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında razılığa gəlinmiş, müvafiq sənədlər imzalanmışdır. Hal-hazırda məsələ Türkmənistan və İran arasında çözülməyib. SSRİ parçalandıqdan sonra Xəzərin bölünməsində problem dərhal ortalığa çıxır. Hörmətli professorun fikrinə görə, dənizin statusu ilə bağlı ciddi şəkildə ortaya atılması regional qarşıdurma yaratmağa xidmət edilməsinə cəhd də göstərildi. Belə ki, 1993-cü ildə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi belə bəyanat verir ki, Rusiya SSRİ-nin yeganə varisi olduğu üçün (imperiya ambisiyaları necə də özünü aydın biruzə verir. Niyə məhz Rusiya? Nəzərə alaq ki, SSRİ dağılana qədər RSFSR-dən savayı, qalan on dörd respublikanın SSRi Konstitusiyasına uyğunlaşmış Konstitusiyası var idi.), İranla bağlanmış 1921 və 1940-cı illər müqaviləsinə uyğun olaraq “Xəzər dənizində həyata keçirilən hər hansı fəaliyyətlə bağlı mütləq şəkildə onun və İranın razılığı alınmalıdır”. Varislik məsələsində ruslar 21 dekabr 1991-ci ildə “MDB-nin yaranması” və “SSRİ-nin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi haqqında” sənədlərə istinad edərək göstərirdilər ki, Rusiya SSRİ-nin yeganə varisidir və onun bütün beynəlxalq öhdəliklərinin yerinə yetirilməsini öz üzərinə götürür.

Təzadlara bir fikir verin! 1991-ci il dekabr ayında üç respublikanın prezidentləri (Rusiya, Ukrayna, Belarus) Belarusun Belovejsk istirahət mərkəzində toplaşaraq SSRİ-nin fəaliyyətinə son qoyulması barədə sənəd imzalayırlar, daha doğrusu bu üç respublika SSRİ-nin tərkibindən çıxmaları haqqında bəyanat verirlər. Bu zaman qalan on iki respublikanın bu hadisələrdən heç xəbərləri də olmur. Yalnız bəyanat verildikdən sonra həmin məkandan Qazaxıstan prezidentinə bu barədə məlumat verirlər. Maraqlı olduğu qədər də çox ziddiyyətli proseslər yaşandı, çünki elə həmin ilin mart ayında, yəni bu hadisədən düz səkkiz ay öncə SSRİ-nin saxlanmasına dair referendum keçirilmiş və əhalinin əksər hissəsi buna müsbət cavab vermişdi. Belə qənaətə gəlmək olar ki, (mən də bu qənaətdəyəm, özü də tutarlı faktlar göstərə bilərəm) SSRİ deyilən bir imperiya yarandığı gündən formal xarakter daşıyırdı. Burada zənnimcə “Moskva istədi yarandı, istəmədi dağıldı” prinsipi əsas rol oynayırdı. Azərbaycan Respubliası MDB üzvlüyünə ölkə daxilində və xaricində gedən mürəkkəb geosiyasi oyunları nəzərə alaraq 1993-cü ildə daxil olub.

Xəzər dənizinin statusuna Azərbaycan mövqeyindən baxdıqda isə Əli Həsənov bunu belə izah edir: “Azərbaycan Rusiyanın bəzi bəlli dairələrini qeyri-konstruktiv və imperiya düşüncəli hərəkətlərinə öz konstruktiv təklifləri və beynəlxalq hüquqa söykənən mövqeyi ilə cavab verməyə, Xəzər dənizində həyata keçirdiyi istər beynəlxalq hüquqa, istərsə də Xəzər hövzəsi ölkələrinin söykəndiyi dövlətlərarası hüquqa və praktikaya tam uyğunluğunu sübuta yetirməyə çalışırdı. O israrla sübut edirdi ki, bəzi iddiaların əksinə olaraq bütün hallarda istər Xəzər “qapalı su hövzəsi” hesab edilsin, istər beş ölkənin sərhədində yerləşən “qapalı dəniz” olsun, Azərbaycanın reallaşdırmaq istədiyi layihələri və həyata keçirdiyi fəaliyyəti qətiyyən inkar etmir”. (Bax. s. 565-566)

Azərbaycan Xəzər dənizinin statusu ilə bağlı öz geosiyasi və geoiqtisadi mövqeyini həm də onunla əsaslandırırdı ki, SSRİ-nin dağılması, onun yerində Xəzərətrafı dörd yeni dövlətin yaranması və hövzəətrafı beş ölkənin birgə məsələsi olmaqla yanaşı bu həm də beynəlxalq məsələdir. Belə ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul edilmiş və üzv dövlətlər üçün məcburi hüquqi öhdəlik yaradan “Dəniz hüquqları konvensiyasına” əsaslanaraq görərik ki, Xəzərətrafı beş dövlət bu konvensiyaya sözsüz əməl etməlidir. Konvensiyada qeyd olunur ki, dənizlər və su hövzələri- açıq, yarım qapalı və qapalı olmaqla üç qrupa bölünür. Konvensiya sahildən 12 millik su hövzəsini dövlətin tam “Suveren ərazisi”, 200 millik hövzəni onun “İqtisadi suveren ərazisi”, ölkələrarası milli sərhədlərini isə qarşı dövlətlə dənizin ortaq xətti üzrə müəyyən edir. Odur ki, Xəzərin statusu kimi süni problemlərin qaldırılması təkcə regionda münaqişələrin, qarşıdurmaların yaranması deyil, həm də planetar oyunçuların bu qarşıdurmalara cəlb edilməsi, aktiv iştirak etməsi deməkdir.

Xəzərin statusuna münasibətdə Rusiya zaman-zaman fərqli mövqe nümayiş etdirib, bu da təbiidir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi iki yüz ilə yaxın bir dövrdə (bu beynəlxalq güclər tərəfindən qəbul olunub) Xəzərdə Rusiya hegemonluq edib və İran tərəfi burada, əsasən ticarətlə məşğul olub. Eyni vaxtda Rusiya Xəzərə təkcə geoiqtisadi prizmadan deyil, həm də geosiyasi və hərbi-geostrateji maraqlar baxımından nəzər yetirib. Bu mənada XX əsrin sonlarında Xəzərin statusu uğrunda mübarizəyə daha üç dövlətin (Qazaxıstan, Azərbaycan, Türkmənistan) qoşulması və özlərinin geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji maraqlarını müəyyənləşdirməsi İran tərəfindən olduğu kimi, Rusiya tərəfindən də aqressiv qarşılandı. Bu başa düşüləndir.
Ardı var

Bizi Twitter-dən izləyin: @trend_az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

"Qarabağ"ın uğuru Tvitter-in əsas gündəmi oldu - FOTO

24 Avqust 2017 03:24

"Qarabağ"ın qələbəsi Bakı küçələrində böyük sevinc hissi ilə qeyd olunub

24 Avqust 2017 03:12

Qətər il yarım əvvəl geri çağırılmış səfirini yenidən İrana göndərir

24 Avqust 2017 02:42

Bakıda "QARABAĞ" BAYRAMI - FOTOSESSİYA

24 Avqust 2017 02:33

Bakının mərkəzində qələbə bayramı - VİDEO

24 Avqust 2017 02:29

Tərtərdə 6 otaqlı ev yandı

24 Avqust 2017 02:04

Braziliyada gəmi batıb -

24 Avqust 2017 02:04

Qurban Qurbanov: İkinci hissədə daha soyuqqanlı oynadıq. Hər şey düşündüyümüz kimi alındı

24 Avqust 2017 02:03

"Kopenhagen"inin baş məşqçisi: "Rəqib 2 imkan qazandı və lazımi qaydada yararlanaraq qol vurdu"

24 Avqust 2017 02:02

Qurban Qurbanov: "İlk dəfə məğlubiyyətə sevinirdim"

24 Avqust 2017 01:47

“Oyunun sonlarında nəfəsimiz tutulmuşdu” - Tahir Gözəl

24 Avqust 2017 01:47

Tramp: “Terrorizmlə mübarizədə ciddi irəliləyişə nail olmuşuq”

24 Avqust 2017 01:43

Qurban Qurbanov: "Bu uğuru təkcə biz yox, bütün Azərbaycan xalqı arzulayırdı"

24 Avqust 2017 01:42

"Qarabağ" və digərləri - SİYAHI

24 Avqust 2017 01:37

Ermənistanda vəkillər aksiya keçirəcək

24 Avqust 2017 01:35

"Qrabağ"dan sonrakı 4 xoşbəxt

24 Avqust 2017 01:27

"Qarabağ"ın tarixi uğuru -

24 Avqust 2017 01:25

Çempionlar Liqası - Bütün səbətlər müəyyənləşdi

24 Avqust 2017 01:19

"Qarabağ"ın tarixi qələbəsi - VİDEO

24 Avqust 2017 01:17

Bakıda yanğın baş verib

24 Avqust 2017 01:12

"Qarabağ"ın rəqibləri nə vaxt müəyyənləşəcək?

24 Avqust 2017 01:07

"Qarabağ"ın zəfər selfisi - ŞƏRHSİZ

24 Avqust 2017 01:07

Zabit Səmədov revanş görüşündə Errol Tsimmermanı məğlub edib - VİDEO

24 Avqust 2017 01:03

ÇL-nin qrup mərhələsinə yüksələn bütün komandalar müəyyənləşib

24 Avqust 2017 00:57

Bakıda dənizdə batan şəxs xilas edilib

24 Avqust 2017 00:44

Azərbaycan klubu tarixdə ilk dəfə olaraq Çempionlar Liqasının qrup mərhələsinə vəsiqə qazanıb

24 Avqust 2017 00:37

"Tarixi məğlubiyyət"

24 Avqust 2017 00:35

Dəməşq beynəlxalq koalisiyadan BMT-yə şikayət edib

24 Avqust 2017 00:22

Yaponiyada dəfn mərasimlərində rahibləri əvəz edəcək robot hazırlanıb

24 Avqust 2017 00:20

Rusiya səfiri ölü tapıldı

24 Avqust 2017 00:14

Rusiyanın Sudandakı səfiri ölü tapılıb

24 Avqust 2017 00:07

Sərnişin qatarı yük qatarı ilə toqquşdu - yaralılar var

23 Avqust 2017 23:59

Sakit mövsümdə doğulan müdrik cavan

23 Avqust 2017 23:53

Amerikalı alimlər istifadə müddəti bitmiş məhsulları müəyyən edən etiketlər hazırlayıblar

23 Avqust 2017 23:50

Mingəçevirdə ər arvadını bıçaqladı

23 Avqust 2017 23:34

Bakıda sürücülərin unutduğu yol: tıxaca düşmədən mərkəzə aparan yol - VİDEO

23 Avqust 2017 23:33

İraqın şərqində güclü zəlzələ baş verib.

23 Avqust 2017 23:33

Rusiyada landşaft yanğınları 150-dən çox tikilini məhv edib

23 Avqust 2017 23:22

"Darıxanda soyunuram" - FOTOSESSİYA

23 Avqust 2017 23:18

"Qarabağ"da şok itki

23 Avqust 2017 23:17

Ərdoğan Pentaqon rəhbərini qəbul etdi

23 Avqust 2017 23:15

Cərimə meydançasında 4 maşın qarət edilib - Vətəndaşa dəyən ziyanı kim ödəməlidir?

23 Avqust 2017 23:03

Bağdadda vacib görüş -

23 Avqust 2017 22:58

Zabit Səmədov revanş görüşündə Errol Tsimmermanı məğlub edib

23 Avqust 2017 22:42

Livan ordusundan İŞİD-ə ağır zərbə

23 Avqust 2017 22:33

"Kopenhagen" - "Qarabağ" - Heyətlər açıqlandı

23 Avqust 2017 22:19

Qrizman cəzalandırıldı -

23 Avqust 2017 22:14

Fındıq ən böyük ixrac məhsuluna çevrilir

23 Avqust 2017 22:03

"Kopenhagen" - "Qarabağ" -

23 Avqust 2017 22:03

"Qarabağ"ın oyununu bu kanallar göstərəcək

23 Avqust 2017 22:00