“Azərbaycanın geosiyasəti”

“Azərbaycanın geosiyasəti”
13:13 14 Dekabr 2015
18 Sosial
Ölkə mətbuatı
A- A+

Yunus Oğuz

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Zənnimcə, 1921-ci ildə belə müqavilənin hər iki dövlət tərəfindən imzalanması o zamankı geosiyasi şərtlərə görə sərf edirdi. İran özünün sərhədində yaranan və daxildən əhali, yəni etnik kimliyi bəlli olan azərbaycanlılar tərəfindən dəstəklənməməsi üçün, qonşuluqda belə bir dövlətin yaranmamasına görə Rusiya ilə belə bir müqavilə imzaladı. Rusiya tərəfinə də belə bir müqavilə sərf edirdi, çünki özünün geosiyasi yükünə görə Xəzər hövzəsi və Cənubi Qafqaz digər geosiyasi, geoiqtisadi məkanlardan həssaslığına görə fərqlənirdi. Nəzərə alaq ki, XX əsrin əvvəllərində dünyanın bir çox yerlərində, o cümlədən Rusiyanın özündə də karbohidrogen yataqları kəşf edilməmişdi. Odur ki, Xəzər dənizi kimi zəngin neft ehtiyatları ilə zəngin bir bölgəni Rusiya əlindən çıxarmaq istəmirdi və buna da nail oldu. Bunun nəticəsi olaraq ikinci Dünya müharibəsi zamanı Azərbaycan nefti SSRİ-nin 94% ehtiyacını ödəyirdi. Bax, belə aparılan geosiyasi, geostrateji mübarizə, demək olar ki, 20 ildən sonra tam bəhrəsini verdi və bu, rəsmi Moskvanı savaşdan qalib çıxardı.

Daha sonra təxminən eyni məzmunlu müqavilə Rusiya ilə İran arasında 1935 və 1940-cı illərdə imzalanıb. 1991-ci ildə SSRİ imperiyası dağıldıqdan sonra Xəzər hövzəsində Rusiya və İranla yanaşı daha üç dövlət (Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkmənistan müstəqilliyini elan edirlər) bölgənin geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji oyunçusuna çevrilirlər. Yeni dövlətlərin yaranması Xəzər hövzəsinin və Cənubi Qafqazın planetar baxımdan əhəmiyyətini artırır. Təbiidir ki, Xəzər dənizinin yeni geosiyasi statusu onu karbohidrogen yataqlarının mənsubiyyətinin ilk növbədə 5 dövlət arasında (Xəzərsahili dövlətlər nəzərdə tutulur) müəyyənləşməsi, su hövzəsində iş aparmaq hüququ, dənizdə sərhəd akvatoriyanın aydınlaşması və razılığa gəlinməsi və s. həllini nəinki gündəmə gətirdi, hətta regionda ən aktual məsələlərdən birinə çevirdi. Odur ki, Xəzər hövzəsinə, onun zəngin bioresurslarına və karbohidrogen ehtiyatlarına bu beş dövlətlə yanaşı beynəlxalq güclər də özlərinin geosiyasi strategiyasını formalaşdırmağa başladılar.

Başlanğıcda Xəzərin bölünməsində fikir ayrılığı əsasən Rusiya, İran və Azərbaycan arasında olsa da, elə mərhum prezident Heydər Əliyevin dövründə Rusiya məsələsi aradan qaldırılmış və Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan arasında razılığa gəlinmiş, müvafiq sənədlər imzalanmışdır. Hal-hazırda məsələ Türkmənistan və İran arasında çözülməyib. SSRİ parçalandıqdan sonra Xəzərin bölünməsində problem dərhal ortalığa çıxır. Hörmətli professorun fikrinə görə, dənizin statusu ilə bağlı ciddi şəkildə ortaya atılması regional qarşıdurma yaratmağa xidmət edilməsinə cəhd də göstərildi. Belə ki, 1993-cü ildə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi belə bəyanat verir ki, Rusiya SSRİ-nin yeganə varisi olduğu üçün (imperiya ambisiyaları necə də özünü aydın biruzə verir. Niyə məhz Rusiya? Nəzərə alaq ki, SSRİ dağılana qədər RSFSR-dən savayı, qalan on dörd respublikanın SSRi Konstitusiyasına uyğunlaşmış Konstitusiyası var idi.), İranla bağlanmış 1921 və 1940-cı illər müqaviləsinə uyğun olaraq “Xəzər dənizində həyata keçirilən hər hansı fəaliyyətlə bağlı mütləq şəkildə onun və İranın razılığı alınmalıdır”. Varislik məsələsində ruslar 21 dekabr 1991-ci ildə “MDB-nin yaranması” və “SSRİ-nin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi haqqında” sənədlərə istinad edərək göstərirdilər ki, Rusiya SSRİ-nin yeganə varisidir və onun bütün beynəlxalq öhdəliklərinin yerinə yetirilməsini öz üzərinə götürür.

Təzadlara bir fikir verin! 1991-ci il dekabr ayında üç respublikanın prezidentləri (Rusiya, Ukrayna, Belarus) Belarusun Belovejsk istirahət mərkəzində toplaşaraq SSRİ-nin fəaliyyətinə son qoyulması barədə sənəd imzalayırlar, daha doğrusu bu üç respublika SSRİ-nin tərkibindən çıxmaları haqqında bəyanat verirlər. Bu zaman qalan on iki respublikanın bu hadisələrdən heç xəbərləri də olmur. Yalnız bəyanat verildikdən sonra həmin məkandan Qazaxıstan prezidentinə bu barədə məlumat verirlər. Maraqlı olduğu qədər də çox ziddiyyətli proseslər yaşandı, çünki elə həmin ilin mart ayında, yəni bu hadisədən düz səkkiz ay öncə SSRİ-nin saxlanmasına dair referendum keçirilmiş və əhalinin əksər hissəsi buna müsbət cavab vermişdi. Belə qənaətə gəlmək olar ki, (mən də bu qənaətdəyəm, özü də tutarlı faktlar göstərə bilərəm) SSRİ deyilən bir imperiya yarandığı gündən formal xarakter daşıyırdı. Burada zənnimcə “Moskva istədi yarandı, istəmədi dağıldı” prinsipi əsas rol oynayırdı. Azərbaycan Respubliası MDB üzvlüyünə ölkə daxilində və xaricində gedən mürəkkəb geosiyasi oyunları nəzərə alaraq 1993-cü ildə daxil olub.

Xəzər dənizinin statusuna Azərbaycan mövqeyindən baxdıqda isə Əli Həsənov bunu belə izah edir: “Azərbaycan Rusiyanın bəzi bəlli dairələrini qeyri-konstruktiv və imperiya düşüncəli hərəkətlərinə öz konstruktiv təklifləri və beynəlxalq hüquqa söykənən mövqeyi ilə cavab verməyə, Xəzər dənizində həyata keçirdiyi istər beynəlxalq hüquqa, istərsə də Xəzər hövzəsi ölkələrinin söykəndiyi dövlətlərarası hüquqa və praktikaya tam uyğunluğunu sübuta yetirməyə çalışırdı. O israrla sübut edirdi ki, bəzi iddiaların əksinə olaraq bütün hallarda istər Xəzər “qapalı su hövzəsi” hesab edilsin, istər beş ölkənin sərhədində yerləşən “qapalı dəniz” olsun, Azərbaycanın reallaşdırmaq istədiyi layihələri və həyata keçirdiyi fəaliyyəti qətiyyən inkar etmir”. (Bax. s. 565-566)

Azərbaycan Xəzər dənizinin statusu ilə bağlı öz geosiyasi və geoiqtisadi mövqeyini həm də onunla əsaslandırırdı ki, SSRİ-nin dağılması, onun yerində Xəzərətrafı dörd yeni dövlətin yaranması və hövzəətrafı beş ölkənin birgə məsələsi olmaqla yanaşı bu həm də beynəlxalq məsələdir. Belə ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul edilmiş və üzv dövlətlər üçün məcburi hüquqi öhdəlik yaradan “Dəniz hüquqları konvensiyasına” əsaslanaraq görərik ki, Xəzərətrafı beş dövlət bu konvensiyaya sözsüz əməl etməlidir. Konvensiyada qeyd olunur ki, dənizlər və su hövzələri- açıq, yarım qapalı və qapalı olmaqla üç qrupa bölünür. Konvensiya sahildən 12 millik su hövzəsini dövlətin tam “Suveren ərazisi”, 200 millik hövzəni onun “İqtisadi suveren ərazisi”, ölkələrarası milli sərhədlərini isə qarşı dövlətlə dənizin ortaq xətti üzrə müəyyən edir. Odur ki, Xəzərin statusu kimi süni problemlərin qaldırılması təkcə regionda münaqişələrin, qarşıdurmaların yaranması deyil, həm də planetar oyunçuların bu qarşıdurmalara cəlb edilməsi, aktiv iştirak etməsi deməkdir.

Xəzərin statusuna münasibətdə Rusiya zaman-zaman fərqli mövqe nümayiş etdirib, bu da təbiidir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi iki yüz ilə yaxın bir dövrdə (bu beynəlxalq güclər tərəfindən qəbul olunub) Xəzərdə Rusiya hegemonluq edib və İran tərəfi burada, əsasən ticarətlə məşğul olub. Eyni vaxtda Rusiya Xəzərə təkcə geoiqtisadi prizmadan deyil, həm də geosiyasi və hərbi-geostrateji maraqlar baxımından nəzər yetirib. Bu mənada XX əsrin sonlarında Xəzərin statusu uğrunda mübarizəyə daha üç dövlətin (Qazaxıstan, Azərbaycan, Türkmənistan) qoşulması və özlərinin geosiyasi, geoiqtisadi və hərbi-geostrateji maraqlarını müəyyənləşdirməsi İran tərəfindən olduğu kimi, Rusiya tərəfindən də aqressiv qarşılandı. Bu başa düşüləndir.
Ardı var

Bizi Twitter-dən izləyin: @trend_az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Sizcə, bunlar nədir? - FOTO

23 İyun 2017 23:12

Silvestr Stallonenin qızı fenomen oldu - FOTO

23 İyun 2017 23:12

İlan sancması zamanı görülməli vacib tədbirlər

23 İyun 2017 23:12

Ağ Ev: Putinlə Trampın görüşü istisna edilmir

23 İyun 2017 23:07

Telefonlar sidiklə enerji yığacaq - ŞOK KƏŞF - FOTO

23 İyun 2017 23:05

17 yaşlı qız sirkə turşusundan zəhərləndi - Daşkəsəndə

23 İyun 2017 23:04

“Stress çarxı”ndan sonra daha bir TƏHLÜKƏLİ OYUNCAQ - “MİNİ OXATAN” - FOTOLAR

23 İyun 2017 23:03

Fransa millisinin keçmiş üzvü “Qəbələ”də

23 İyun 2017 22:59

Xoşbəxtliyin əsas səbəblərindən biri

23 İyun 2017 22:57

İlan itini sancmasın deyə özünü fəda etdi

23 İyun 2017 22:57

Fransa yığmasının sabiq futbolçusu "Qəbələ"də -

23 İyun 2017 22:57

Bakıda Siyasi Psixologiya Mərkəzində yaradıcılığın psixologiyası ilə bağlı təlim keçirilib (FOTO)

23 İyun 2017 22:55

Bu adam 32 dildə danışır

23 İyun 2017 22:52

Yeni doğulmuş körpənin dərisində ləkələr varsa... - DÜZGÜN QULLUQ QAYDALARI

23 İyun 2017 22:47

Hidrokolonoterapiya nədir?

23 İyun 2017 22:47

Mingəçevirdə iki yaşlı körpə dərmandan zəhərlənib

23 İyun 2017 22:47

İŞİD-i maliyyələşdirən şəxs öldürüldü

23 İyun 2017 22:47

Boksçumuz Avropa çempionatının FİNALINDA

23 İyun 2017 22:43

Yetkinlik dövründə edilən bu səhv görün nə ilə nəticələnir?

23 İyun 2017 22:42

DƏHŞƏT: Bakıda SÜRƏT QATARI piyada qızı vurdu - HƏMİN ANIN VİDEOSU

23 İyun 2017 22:42

Anasını ilk dəfə görən uşaq hər kəsi təsirləndirdi - VİDEO

23 İyun 2017 22:42

Gədəbəydə inək sahibini vurdu

23 İyun 2017 22:39

6 aylıq körpəsini öldürdü - 12 il idi uşağı olmurdu - FOTO

23 İyun 2017 22:37

Tarkanın konsertindən İLK GÖRÜNTÜLƏR - FOTO/VİDEO

23 İyun 2017 22:33

Uşaq kosmetikası: Bu vasitələrin istifadəsi nə dərəcədə düzgündür? - VİDEO

23 İyun 2017 22:32

Möcüzəvi sənət işləri - FOTO

23 İyun 2017 22:32

Mingəçevirdə məcburi köçkünlər arasında kütləvi dava olub: xəsarət alanlar var

23 İyun 2017 22:27

DƏHŞƏT: Bakıda SÜRƏT QATARI piyada qızı vurdu

23 İyun 2017 22:27

Mənzil üçün müraciət edən jurnalistlərin sayı açıqlandı

23 İyun 2017 22:23

Sinəsini böyüdən TÜRKİYƏLİ ULDUZLAR - FOTO

23 İyun 2017 22:17

Pişiklər sahibinin səsini tanıyır

23 İyun 2017 22:12

Ayaqqabıları bir ölçü böyütməyin sadə üsulu - FOTO

23 İyun 2017 22:12

Milyarderi ayağına gətirən, adını dəfələrlə dəyişən, dünyada "at oynadan" qadın - FOTO

23 İyun 2017 22:12

Azərbaycan neftinin son qiyməti - Cüzi ucuzlaşıb

23 İyun 2017 22:08

Pakistanın şimal-qərbində partlayışlarda ölənlərin sayı 25-ə çatıb

23 İyun 2017 22:08

Formula 1 üzrə Azərbaycan Qran Prisinin ikinci sərbəst yürüşü maraqlı anlarla yadda qalıb

23 İyun 2017 22:07

Qarpız üçün bazara gedənlərin nəzərinə: EHTİYATLI OLUN! - VİDEO

23 İyun 2017 22:05

İnək qadına xəsarət yetirib

23 İyun 2017 22:05

Bakıda təhlükəli anlar - VİDEO

23 İyun 2017 22:05

Təcili yardım maşını qəza törətdi - sürücü yaralandı

23 İyun 2017 21:59

Çimərlik aşiqləri üçün - Dünyanın ən mavi yerləri - FOTO

23 İyun 2017 21:57

Avropa çempionatı:

23 İyun 2017 21:57

Azərbaycanda dəhşətli mənzərə: su kanalına heyvan leşləri atılır - VİDEO

23 İyun 2017 21:52

Azərbaycan boksçusu Kamran Şahsuvarlı finala vəsiqə qazanıb

23 İyun 2017 21:47

Dünyanın ən qeyri-adi bulaqları - "Unitaz şəlaləsi, Qayıq Bulağı" - FOTO

23 İyun 2017 21:47

57 mindən çox şagird buraxılış imtahanı verib

23 İyun 2017 21:43

Azərbaycanlı aktrisa gizlinləri açdı: "Həyat yoldaşıma görə məni çörəyimdən etdi" - FOTO

23 İyun 2017 21:42

Avro-2017: Boksçumuz ½ finala çıxdı

23 İyun 2017 21:39

“Putin bu ideyanı Obamadan götürüb” - FOTOFAKT/VİDEO

23 İyun 2017 21:38

Əkin sahəsinə girən inəkləri atəşə tutdu

23 İyun 2017 21:37