"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"
13:17 18 Dekabr 2015
15 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli burada

Xəzərətrafı bölgədə yeni üç dövlətin yaranması NATO, ABŞ və Aİ-in Şərqə doğru addımını genişləndirməyə səbəb oldu, bu əraziyə "giriş-çıxışı" bir qədər asanlaşdırdı. Beynəlxalq güclərin daima hədəfində olan İranla Rusiya daha tez dil tapa bilirdi. İndi isə dünyəvi inkişaf xətti götürən, Avropaya doğru (Qazaxıstan və Azərbaycan) inteqrasiya səmti alan daha bir neçə dövlətlə razılığa (ola bilər ki, razılığa gəlməsinlər də) gəlmək ucbatından, ya xoşla, ya zorla, danışıqlar aparmaq çətinlik yaratdığından davakar əhval-ruhiyyəsi boşuna deyildi. Odur ki, mütəxəssislərin fikirlərinə görə Rusiya dövlətinin Xəzərin statusuna münasibətdə 3 mərhələni qeyd edirlər:

Birinci mərhələ 1992-1995-ci illəri əhatə edir. Bu mərhələ əsasən "Rusiyanın öz geosiyasi maraqlarını xarici ölkənin ərazisində" axtarması kimi xarakterizə edirlər. Hətta bu dövrdə Rusiyanın aqressivliyi regionda lokal münaqişənin yaranmasına səbəb olacaqdı. Nəzərə alaq ki, məhz bu mərhələdə yeni yaranmış hər üç dövlətin (Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycan. Sonuncu 1991-ci ildə qəbul etdiyi qərar əsasən özünü 1918-20-i illərdə fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi elan etmişdi.) beynəlxalq səviyyədə transmilli layihələrə qoşulmaq dövrü idi. Məsələn, əsrin ən böyük layihəsi hesab edilən Bakı-Ceyhan 20 sentyabr 1994-cü ildə Bakıda, Gülüstan sarayında imzalanmışdı.

Rusiya isə belə transmilli layihələri əngəlləmək üçün ortalığa, faktiki olaraq süni manelər yaradan tələblər irəli sürürdü. O milli sektorları bəlli olan sahilyanı ölkələri "Status oyunlarına" qataraq iddia edirdi ki, onun iradəsindən xaricində həyata keçirilən layihə qanunsuz elan olunacaq. İddia ilə yanaşı, hətta bəzi dairələr tərəfindən iddia olunurdu ki, Xəzərdə gerçəkləşəcək iqtisadi layihələr Moskva və Tehranla razılaşdırılmalıdır. Bəlkə bu iddiaya "geosiyasi absurd" adını da qoymaq olardı. Əgər bu iddia gerçəkləşsəydi Xəzərdə hər üç dövlətin fəaliyyətinin sıfıra düşməsi şübhəsiz olardı. Amma, bu mərhələ, elə mərhələ olaraq qaldı. Bu dövrdə Azərbaycan dövlətinin də mövqeyi diqqətəlayiq hal kimi qiymətləndirilir. Müəllif yazır ki, tədqiqatçılar bu mərhələdə Azərbaycanın Xəzərdəki fəaliyyəti ilə bağlı Rusiya XİN-nin BMT-yə nota göndərməsini, onu beynəlxalq hüquq normalalrını pozmaqda günahlandırılmasını, Xəzərdə həyata keçirilən layihələri tanımayacağı haqqında bəyanatlar səsləndirməsini və s. heç bir beynəlxalq gücə malik olmadığını, əsasən xarici tərəfdaşları Azərbaycanla birgə fəaliyyətdən çəkindirmək məqsədi güddüyünü qeyd edirdilər.

O dövr Azərbaycan  üçün çox ağır mərhələ idi. Rusiya təkcə nota verməklə kifayətlənmir, həm də daxildən beynəlxalq şirkətləri transmilli layihələrdən çəkindirmək üçün  qarşıdurma yaratmağa səy göstərirdi. Eyni zamanda stabilliyi olmayan ölkə imici yaratmaq üçün Dağlıq Qarabağ ətrafında onun (bəzən də İranın siyasi və iqtisadi köməyi nəticəsində) hərbi dəstəyi ilə rayonlar işğal edildi. Surət Hüseynov dövlət çevrilişi etdi, etnik separatizm baş qaldırdı. Ən məşhur elm və siyasi xadimlərimiz qapılarının ağzında güllələndilər. Cavadovlar qardaşları çevriliş etmək həvəsində oldular. İqtisadiyyat zəiflənmiş hala gətirildi. Dövlətin 20% torpaqları işğal olundu. Ölkə rəhbərliyi bir milyon qaçqınla üz-üzə qaldı. Bütün bu prosesləri canlı yaşayan bu sətirlərin müəllifi kimi deyə bilərəm ki, o dövrdə mərhum prezident Heydər Əliyevin nüfuzu və titanik fəaliyyəti Azərbaycanı bir neçə yerə parçalamaqdan xilas etdi  və sonda bu mərhələni qarşısına qoyduğu vəzifələri həyata keçirməklə başa vurdu.

Birinci mərhələdən fərqli olaraq, ikinci mərhələni (1995-1997) "yumşaq" mərhələ də adlandırmaq olar. Əli Həsənov bu mərhələni "paraqmatik yanaşma" dövrü kimi xarakterizə edir. O yazır: "Bu mərhələdə Rusiya Xəzərin statusu ilə bağlı diplomatik hücum və hərbi güc çağırışlarından imtina edir, siyasi və iqtisadi yollarla hadisələrin gedişinə təsir göstərməyə çalışır. İkinci mərhələni həm də şərti olaraq rus politoloqları "ilkin kompromis" dövrü adlandırırlar. Bu mərhələdə sahilyanı ölkələrlə ziddiyyətlərin getdikcə artdığını anlayan Moskva 1996-cı ildə öz barışmaz mövqeyindən tədricən əl çəkərək yeni "barışdırıcı" ideyalarla çıxış etməyə başlayır. Həmin ildə Rusiya hökuməti bu ölkənin Xarici İşlər Nazirliyindəki bəzi dairələrdən fərqli olaraq sektor məsələsində Azərbaycanın haqlı olduğunu etiraf edərək, o zamankı baş nazir V. Çernomirdinin dili ilə Xəzərdə həyata keçirilən enerji layihələrinin qanuni olduğunu bəyan edir". (Bax. s. 574)

Bax belə: Rusiya artıq geri çəkilsə də, bunu tam geri çəkilmək kimi qələmə vermək olmaz. Əslində nə baş verirdi? Bu dövrdə Rusiya dairələrində iki əsas fikir mövcud idi. Birinci fikrin tərəfdarları Xəzərətrafı dövlətlərə təzyiq və təhdid etmək gücü ilə istənilən ideyanı hər üç dövlətlə "məsələni razılaşdırmaq" prinsipinə üstünlük verirdilər.   Təzyiq və təhdid deyəndə bura siyasi, iqtisadi şantaj, hərbi güc tətbiq etmək, ölkələr daxilində qarşıdurmalar yaratmaq, onları xaosa sürükləmək, əhali arasında belə bir rəy "Rusiya olmasa hər şey dağılıb gedəcək, vətəndaş müharibəsi hər evdən keçəcək" fikri yaradılacaq və s. ibarətdir.

İkinci fikir tərəfdarları isə belə fikir irəli sürürdülər ki, təzyiq, şantaj, hərbi gücü istisna etmək, hər üç dövlətlə bərabər səviyyədə, qarşılıqlı-faydalı maraqları nəzərə almaqla iqtisadi əməkdaşlığa üstünlük vermək. Bu fikrin tərəfdarları belə hesab edirlər ki, Rusiyanın zəngin iqtisadi və maliyyə üstünlüyü son nəticədə hər üç dövləti özünün asılılığına gətirib çıxardacaq. Bu mərhələdə İdrak qalib gəldi və rəsmi Moskva dairələrində  ikinci fikrin tərəfdarları üstünlük qazandılar. İnsafən demək və qeyd etmək lazımdır ki, bu mərhələdə də Heyrdər Əliyevin danılmaz rolunu xüsusilə vurğulamaq gərəkdir.

Əslində, Rusiyanın ikinci yolu seçməsi beynəlxalq aləmdə aparılan geosiyasi, geoiqtisadi maraqların yeni qaydaları ilə razılaşması anlamına da gələ bilər. Belə ki, Azərbaycanın regionda nüfuzunun artması, onun bu məkanda regional oyunçuya çevirilməsi, dövlətimizin müxtəlif beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlığı və tədricən Avropaya inteqrasiya olunması Rusiyanı birinci mərhələdəki mövqeyindən çəkindərməyə məcbur etdi.

"Toxum tarlaya səpilmişdi və onun göyərməsini və bəhrəsini gözləmək lazım idi".

1998-ci ildən başlayan üçüncü mərhələ özünü nəticələrlə çox gözlətmir. Mütəxəssislər bu dövrü "konstruktiv yanaşma" adlandırırlar. Bu dövrdə Rusiya faktiki olaraq Azərbaycan tərəfinin reallaşdırdığı layihələri rəsmi şəkildə tanıyır və pay almaq üçün qarşılıqlı-faydalı əməkdaşlığa üstünlük verir.

1998-ci ilin yanvarında Rusiya ilə Qazaxıstan prezidentlərinin Xəzərin statusu ilə bağlı qəbul etdikləri "Birgə Bəyanat" iki ölkənin orta xətt üzrə Xəzərin dibinin sektorlara bölünməsinə dair razılığa gəlindikdən sonra, Rusiya ilə Azərbaycan arasında danışıqlar başlayır. Nəticə olaraq, Rusiya prezidenti V. Putinin 8-9 yanvar 2001-ci ildə Azərbaycana rəsmi dövlət çərçivəsində Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyevlə "Xəzər dənizində birgə fəaliyyət" haqqında bəyanat imzalandı. Xəzərin statusunda son anlaşma və razılığa gəlinmə 2003-cü il 14 may Astana şəhərində baş tutdu. Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan arasında, Türkmənistan və İranın mövqeyindən fərqli olaraq "Xəzərin dibinin orta xətt üzrə milli sektorlara bölünməsi, su səthinin ümumi istifadəsi" haqqında üçtərəfli saziş imzalandı.

Ardı var

Yunus Oğuz

Olaylar.az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Flora Kərimova: "O qadın yalan deyir, Rübabənin qızı deyil..."

23 Avqust 2017 14:23

Azərbaycan Ukraynadan mal ətinin idxalını artırıb

23 Avqust 2017 14:22

Fransada hərbi patrula hücum edilib

23 Avqust 2017 14:22

Bayram Kürdəxanılı dəfn olunub

23 Avqust 2017 14:22

Elektrik Şəbəkəsinin maşınını yandıran şəxs tutulub

23 Avqust 2017 14:19

Bayram Kürdəxanılını maşınla vuran şəxs Ağamirzənin qohumudur - FOTO

23 Avqust 2017 14:18

Bakıda Özbəkistan dekorativ-tətbiqi və xalq sənət nümünələri sərgisi keçiriləcək

23 Avqust 2017 14:17

“Qarabağ” - “Qəbələ” matçının saatı açıqlandı

23 Avqust 2017 14:17

Azərbaycan yanğınsöndürənləri Gürcüstanda yanğınların söndürülməsində aktiv iştirak edirlər - FOTOLAR

23 Avqust 2017 14:13

Misirin XİN başçısı ABŞ prezidentinin müşaviri ilə görüşünü təxirə salıb

23 Avqust 2017 14:07

“İtirlmiş topaqlar” və... - İrəvandan Ankaraya qəbuledilməz ÜÇ ŞƏRT

23 Avqust 2017 14:03

"Qarabağ" - "Qəbələ" oyununun vaxtı açıqlanıb

23 Avqust 2017 14:02

Həbsdə olan NİDA üzvü Ali Məhkəməyə müraciət edib

23 Avqust 2017 13:57

Bakıda qadın ərini bu üsulla aldadırmış

23 Avqust 2017 13:55

Bakıda dələduzluq edən DİL KURSLARI: pulları alıb qeybə çəkildilər - ŞİKAYƏT

23 Avqust 2017 13:53

“Barselona” Koutinyo üçün “Liverpul”a dördüncü dəfə təklif göndərəcək

23 Avqust 2017 13:47

Bakıda kollecdən oğurluq oldu

23 Avqust 2017 13:44

Gürcüstan prezidenti: "Azərbaycanlılar əsl dostlarımız olduqlarını göstərdilər"

23 Avqust 2017 13:42

“Accessbank” müxtəlif peşə sahibləri üçün sərfəli kreditlər təklif edir

23 Avqust 2017 13:42

BAKI: Bu ərazilərdə evlər söküləcək, yeni binalar tikiləcək

23 Avqust 2017 13:39

Bayram Kürdəxanılının YAS MƏRASİMİNDƏN FOTOLAR

23 Avqust 2017 13:38

“Üçüncü günün adamı” filminin beynəlxalq təqdimatı olacaq

23 Avqust 2017 13:37

Azərbaycanın məişət malları istehsalçısının rəhbərliyi yenidən formalaşdırılacaq

23 Avqust 2017 13:37

Smartfonların satış həcmi 7% yüksəlib

23 Avqust 2017 13:35

Səudiyyə Ərəbistanı Qətərdə çevriliş etməyə hazırlaşır

23 Avqust 2017 13:33

Gəncədə ağır qəza: piyada öldü

23 Avqust 2017 13:29

Bayram Kürdəxanlı: "Əzrail adam daşıyır, bu dünyadan..."

23 Avqust 2017 13:29

"Barselona" Neymardan belə qisas alacaq

23 Avqust 2017 13:27

Qadını döyüb hədələyən şəxs tanışı çıxıb

23 Avqust 2017 13:24

Zabrat avtobusunda cibgir yaxalandı

23 Avqust 2017 13:24

“Kopenhagen”nin "Qarabağ" üçün heyəti

23 Avqust 2017 13:17

Ərdoğan: “Almaniya ya Türkiyə ilə yenidən gözəl işlər görmək yolunu axtarar, ya da 2019-cu il gözləyər”

23 Avqust 2017 13:17

“Kopenhagen” “Qarabağ” üçün heyəti açıqladı

23 Avqust 2017 13:14

ABŞ İraq və Suriyada aldığı dərsləri yeni müstəmləkəsində tətbiq edəcək

23 Avqust 2017 13:13

Politoloq: “Ankara Ermənistanla sərhəd məsələsində prioritetlərini dəyişməyəcək”

23 Avqust 2017 13:03

Bakıda borca görə atasını öldürən, anasını isə yaralayan şəxsin məhkəməsi başlayıb

23 Avqust 2017 13:02

Tanınmış meyxanaçının ölümü ilə bağlı

23 Avqust 2017 12:59

Türkiyədə faizlər 8 illik maksimuma yüksəlib

23 Avqust 2017 12:57

"Neftçi"nin baş məşqçisi kim olacaq? - İDDİA

23 Avqust 2017 12:57

“Qarabağ” mərhələ keçsə...

23 Avqust 2017 12:54

Azad Rəhimov Qəbələdə vətəndaşları qəbul edib

23 Avqust 2017 12:52

Azərbaycanda saxlanma müddəti keçmiş məhsullar aşkar edilib

23 Avqust 2017 12:52

Bu şorlar təhlükəlidir - SİYAHI

23 Avqust 2017 12:49

2017-ci ilin ən çox pul qazanan KİŞİLƏRİ - FOTO

23 Avqust 2017 12:48

200 terrorçu eyni anda məhv edildi - İLK GÖRÜNTÜLƏR - VİDEO

23 Avqust 2017 12:48

Prokuror İŞİD-ə dəstək verən terrorçulara cəza istədi

23 Avqust 2017 12:43

DİN: Lənkəran Regional Elektrik Şəbəkəsinə məxsus avotomobili yandıran şəxs saxlanılıb

23 Avqust 2017 12:42

Bakıda bir neçə nəfərə hədə-qorxu gələrək pullarını alan dəstə üzvləri tutulub

23 Avqust 2017 12:42

Sabahın hava proqnozu açıqlandı

23 Avqust 2017 12:42

Azərbaycanda 365 xəstəyə böyrək köçürülüb

23 Avqust 2017 12:41