"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"
15:22 21 Dekabr 2015
23 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli burada

Üçtərəfli sazişə görə, orta xətt üzrə Xəzərin dibinin 18,7 faizi Rusiyanın, 19,5 faizi Azərbaycanın, 29,6 faizi isə Qazaxıstanın nəzarətində qaldı. Orta xətt prinsipini qəbul etməyən İran və Türkmənistanın payı isə sıralamaya müvafiq olaraq 13,8 və 18,4 faiz təşkil edir. Beləliklə, ağır aparılan danışıqlar, vaxt tələb edən siyasi fəaliyyət öz bəhrəsini verdi.
Əli Həsənov qeyd edir ki, Moskva özündə bu sazişə etiraz edən bəzi dairələrin ciddi-cəhdinə baxmayaraq Rusiyanın Xəzərlə bağlı mövqeyindəki dəyişikliyin bir sıra səbəbləri var idi.
Əvvala, Rusiya ilə sahilyanı postsovet ölkələri arasındakı ziddiyyətlər gücləndikcə, həmin dövlətlər Moskvanın təsir dairəsindən daha sürətlə uzaqlaşmaq kursunu seçərək başqa dünya güclərinə üz tuturdu. Artıq bunun ilkin əlamətləri də göz önündə idi.
İkincisi, bir neçə il Qərbin bölgəyə gəlişinin qarşısını ciddi-cəhdlə almağa çalışan  Rusiya əks effektlə qarşılaşaraq, nəinki uğursuzluğa düçar olmuşdu, həm də bölgənin neft-qaz ehtiyatlarının "bölüşdürülməsi" prosesindən kənarda təhlükəsi ilə üzləşirdi. Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində, beynəlxalq hüquq və normalara söykənməyən, konstruktiv olmayan mövqe İran İslam Respublikası tərəfindən sərgilənir. Təbiidir ki, uzun illər Xəzər hövzəsi iki dövlət tərəfindən idarə olunurdusa, XX əsrin sonlarından  bu dənizə iddialıların sayı beşə çatdı. Burada təkcə söhbət Xəzərin istismarından getmir, həm də bu məkandan geosiyasi və hərbi-geostrateji maraqlar özə çıxır. Əgər, İran 200 ilə yaxın bir müddətdə Rusiyaya həm qurudan, həm də su hövzəsindən sərhəd qonşusu idisə, indi onun Rusiya ilə heç bir qonşuluğu yoxdur, arada Azərbaycan və Türkmənistan dövlətləri dayanır və bu da on illərlə bölgədə yürütdüyü siyasəti dəyişməyə məcbur edir, həm də nəzərə almaq lazımdır ki, yeni yaranan hər üç dövlətin etnik tərkibi əsasən çoxluq təşkil edən türk kökənlidirlər. Bu dövlətdə yaşayan çoxluğunda türk kökənli olduğunu nəzərə alsaq, onun antikonstruktiv mövqe tutması başa düşülən olur. Xəzərin yeni statusu ilə bağlı İran tərəfindən iki əsas təklif səslənmişdir. Hörmətli professor  hər iki təklifi şərh edərkən qeyd edir ki, bunlardan birincisi, heç bir beynəlxalq və regional hüquqa söykənməyən, tarixdə analoqu olmayan və coğrafi cəhətdən reallaşdırılması çox çətin olan- dənizin dibinin 20% olmaqla beş sahil ölkəsi arasında bərabər bölünməsi, səthininsə ümumi istifadədə saxlanması variantı idi.
İkinci təklif, bəzi İran mütəxəssislərinin təqdim etdiyi kimi "kompromis variant" adlanır və Xəzərin yeni bölgüsü prinsipini nəzərdə tutur. Bu layihəyə görə İran, Xəzərdən hər bir sahilyanı dövlətə öz ərazisindən dənizin ortasına doğru 20 millik "sahil ərazisi suları zonası" və 20 millik "iqtisadi zona" ayırır. Təklifdə sahilərazisi suları hövzə ölkələrinin sərhədlərini müəyyən etdiyinə görə, bu məkanda Xəzərin həm dibi, həm səthi, həm də hava məkanı dövlətlərin tam nəzarətində saxlanılır.
Bax burada, İranın geosiyasi məkanda "antikonstruktiv" mövqeyi tam çılpaqlığı ilə üzə çıxır. Birincisi, bu təklifləri İran tərəfi ortalığa atmaqla qonşuları həm də müsəlman dövlətləri arasında aparıcılğı özündə saxlamaq istəyir, o cümlədən bu dominantlıq baş tutarsa Qərb ölkələrinin Xəzər dənizində nə hərbi-geostrateji, nə də geoiqtisadi iştirakına imkan verməməkdir. İkincisi isə, bu məkanda geosiyasi mövqeyini gücləndirməklə  Rusiyanı tədricən mövqelərini zəiflətmək və sıxışdırmaqdan ibarət idi.
Lakin, mütəxəssislər belə hesab edirlər ki,   İranın Xəzər statusu ilə bağlı belə mövqe sərgiləməsi yalnız bir dövlətin- İranın nəfinə ola bilərdi, bunu da dövlətlər, hətta Rusiya qəbul edə bilməzdi və etmədi də. Əksinə, Rusiya hal-hazırda çalışır ki, onun sərgilədiyi mövqeyə İranı da yaxınlaşdırsın. Bu Azərbaycan və Qazaxıstan tərəfinin də mövqeyi ilə üst-üstə düşür.
İranın belə mövqedən çıxışının səbəblərini Əli Həsənov belə izah edir: "... Tədqiqatçılar bu ölkənin (Söhbət İrandan gedir-kursiv Y. O.) Xəzərin statusu ilə bağlı nümayiş etdirdiyi mövqeyinin aşağıdakı prinsipə əsaslandığını qeyd edirlər:
1. İran istəyir ki, dəniz sahilyanı ölkələr arasında bölünsə də, hər hansı ölkə digər sahilyanı dövlətlərin razılığını almadan öz sularından sərbəst istifadə edə bilməsin;
2. Qonşu ölkələrin əksəriyyəti ilə İranın birbaşa dəniz sərhədi yaransın;
3. Xəzərin hərbiləşdirməsinə yol verməsin;
4. Ekoloji problemlər adı ilə Xəzərin dibi ilə neft-qaz kəmərlərinin çəkilişinə mane olunsun;
5. Sahilyanı ölkələr arasındakı problemlərin həllində regiondankənar dövlətlərin iştirakı məhdudlaşsın;
6. İranla ideoloji və siyasi ziddiyyəti olan Qərb dövlətlərinin hövzədə möhkəmlənməsinin qarşısı alınsın və s." (Bax. s. 585-586)
Xəzər dənizinin statusunda İranın mövqeyindən fərqli mövqe sərgiləyən, 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanın ən yaxşı müttəfiqi qismində iştirak edən Qazaxıstan Respublikasıdır və onun ölkəmizlə münasibətlərində  həmişə inkişafa doğru irəliləyiş baş vermiş, hər iki ölkə Xəzərin hüququ statusunda, bölgənin transmilli ixrac kəmərləri məsələsində, karbohidrogen ehtiyatlarının dənizdən istismarı, enerji daşıyıcılarının dünya bazarlarına çıxarılması sahəsində oxşar və ya eyni mövqedən çıxış etmişlər.
Müəllif bu ölkə ilə bağlı kitabında qeyd edir ki, Xəzərin statusu məsələsində Qazaxıstanın mövqeyi sadə və konkretdir. Bu dövlətə görə, dəniz dibi ölkənin quru ərazisinin geoloji davamıdır və onun milli suverenliyin tətbiq olunduğu ərazisi hesab olunur.
Qazaxıstan da dənizin statusu ilə bağlı mövqeyində beynəlxalq hüquq normalarını əsas götürür və hesab edir ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul etdiyi "Dəniz hüquqları haqqında" konvensiyanın əsas müddəaları Xəzərə də tətbiq olunmalıdır.
Qazaxıstanın geosiyasi məsələlərdə Azərbaycandan fərqi ondan ibarətdir ki, transmilli layihələrdə iştirak edəcək xarici şirkətlər siyahısını Rusiya ilə razılaşdırır və bu ölkənin şirkətlərini reallaşdıracağı layihələr daha yaxından cəlb edir.
Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində uzun-müddət qeyri-müəyyən qalmasında Türkmənistanın da rolu olmuşdur. Belə ki, bu dövlətin ilk dövrlərdə İran və Rusiya ilə mövqeyi üst-üstə düşən bəyanatı hələ xatirələrdən silinməmişdir: "Xəzər beş ölkənin daxili gölüdür və burada heç bir xarici dövlət, yaxud region ölkəsi təkbaşına, hamının razılğını almadan hər hansı iş apara bilməz". Zəngin qaz və neft ehtiyatları olan və ölkəsinin əsas gəliri hesab olunan bu dövlətin belə addım atması ilk növbədə onun zərərinə işləyirdi. Bu ölkənin əsas büdcəsi 50% xaricə satılan qaz və neftdən formalaşdığından belə qənaətə gəlmək olardı ki, Türkmənistan özünün geosiyasi məkanda rolunu anlamaqda çətinlik çəkir, yaxud qonşu dövlətlər İran və Rusiya onu buna təhrik və təhdid edinlər.
Lakin, 1999-cu ildən Türkmənistan tərəfindən mövqe yumşaqlığı başlayır və o "milli sektor" mövqeyindən çıxış edir, eyni zamanda ölkənin prezidenti ölkəsinin xarici şirkətlərlə birgə  iş aparmağın əhəmiyyətindən danışır.
Lakin, Türkmənistanın Azərbaycanla münasibətləri  hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Belə ki, dənizdə onların "Sərdar", bizim isə "Kəpəz" adlandırdığımız kimə məxsus olduğu barədə hələ də mübahisələr səngimir. Nəzərə alaq ki, bu yataqda 80 milyon ton neft ehtiyatı mövcuddur və zaman-zaman hər iki tərəf barədə öz münasibətlərini bildiriblər.

Ardı var

Yunus Oğuz

Olaylar.az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Elvis Presliyə məxsus təyyarə hərracda satıldı

28 May 2017 11:14

Cümhuriyyət dövründə hökumət niyə tez-tez dəyişirdi? - DANILMAZ TARİXİ FAKTLAR

28 May 2017 11:13

İran Türkmənistanı məhkəmə ilə hədələdi

28 May 2017 11:05

Hitlerin öldürmədiyi yeganə yəhudi odur

28 May 2017 11:02

Rusiyada 4 mazut sisterni relsdən çıxıb

28 May 2017 11:01

İŞİD Misirdə törədilmiş terror aktına görə məsuliyyəti üzərinə götürüb

28 May 2017 10:52

Premyer Liqa klubunda yeni baş məşqçi

28 May 2017 10:52

"Oğlunun yas mərasimində bir saatdan artıq otura bilmədi…" - Günün qəhrəmanları

28 May 2017 10:47

"Barselona" İspaniya Kral Kubokunun qalibi oldu

28 May 2017 10:44

Türkiyə 10 terrorçunu məhv etdi

28 May 2017 10:32

Müsəlman qadınları təhqir edən şəxs 3 nəfəri bıçaqladı

28 May 2017 10:26

Fransada avtobus qəzası: 10 yaralı

28 May 2017 10:22

Elviz Presliyə məxsus təyyarə hərracda satılıb

28 May 2017 10:22

PSJ kuboku avtoqolla qazandı

28 May 2017 10:22

Silahlılar 19 dinc sakini öldürdü - Filippində

28 May 2017 10:18

Kubok “Borussiya”ya qismət oldu

28 May 2017 10:17

Şəmkirdə partlayış: yaralanan var

28 May 2017 10:12

Tanınmış solist vəfat edib

28 May 2017 10:11

Türkiyə HHQ 10 PKK terrorçusunu məhv edib

28 May 2017 10:08

Türkiyədə 10 PKK terrorçusu məhv edilib

28 May 2017 10:02

“Borussiya" D Almaniya kubokunun qalibi oldu - VİDEO

28 May 2017 09:58

Şarl de Qollun qəbri dağıdıldı

28 May 2017 09:57

Atəşkəs 120 dəfə pozuldu

28 May 2017 09:56

Ermənilər bu gecə minaatanlarla sakitliyi pozdu

28 May 2017 09:48

Təxribat davam edir - Ermənilər minaatanlardan 10 mərmi atdılar

28 May 2017 09:47

Filippində silahlılar 19 dinc sakini öldürüb

28 May 2017 09:43

Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəsi 120 dəfə pozub

28 May 2017 09:37

Filippində hərbçilərlə terrorçular arasında baş vermiş toqquşmalarda 85 nəfər öldürülüb

28 May 2017 09:32

Çayxanada yanğın

28 May 2017 09:32

ABŞ-da təyyarə qəzaya uğradı

28 May 2017 09:29

ABŞ Koreya sahillərinə üçüncü aviadaşıyıcısını yolladı

28 May 2017 09:27

PSJ bu titulunu qorudu - VİDEO

28 May 2017 09:18

Mosulda qadınların niqab geyinməsinə qadağa qoyuldu

28 May 2017 09:17

Qubada çayxana yandı

28 May 2017 09:13

Bakıda 4 dəmir köşkü yandı

28 May 2017 09:12

Mərakeşdə 20 nəfər saxlanılıb - Milli təhlükəsizlik səbəbindən

28 May 2017 09:12

Ankarada Qarabağ Parkı açıldı - FOTOLAR

28 May 2017 09:08

Belqradda güclü partlayış: ölən və yaralananlar var

28 May 2017 09:05

“Borussiya Dortmund” Almaniya Kubokunun qalibi olub

28 May 2017 09:02

Qubada çayxanada yanğın olub

28 May 2017 08:50

"Müstəqillik mübarizəmiz bitməyib, davam edir"

28 May 2017 08:47

Yaponiya Şimali Koreyaya qarşı sanksiyalar paketi hazırlayır

28 May 2017 08:42

Polşa çempionatında MÖCÜZƏ-QOL - Hakim hara baxırdı? - VİDEO

28 May 2017 08:03

Xamenei: “Səudiyyə Ərəbistanının başında “ləyaqətsiz insanlar” durur”

28 May 2017 07:57

ABŞ-da təyyarə qəzası: ölənlər var Подробнее на ТАСС: http://tass.ru/proisshestviya/4288572

28 May 2017 07:43

Ramazanda bədəninizi susuz qoymayın!

28 May 2017 07:38

Belqradda partlayış baş verib

28 May 2017 07:32

Yeni kolleksiya - FOTO

28 May 2017 07:32

Tramp SÖZ VERDİ

28 May 2017 07:03

Türkiyədə güclü zəlzələ baş verib

28 May 2017 06:37