"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"
15:22 21 Dekabr 2015
23 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli burada

Üçtərəfli sazişə görə, orta xətt üzrə Xəzərin dibinin 18,7 faizi Rusiyanın, 19,5 faizi Azərbaycanın, 29,6 faizi isə Qazaxıstanın nəzarətində qaldı. Orta xətt prinsipini qəbul etməyən İran və Türkmənistanın payı isə sıralamaya müvafiq olaraq 13,8 və 18,4 faiz təşkil edir. Beləliklə, ağır aparılan danışıqlar, vaxt tələb edən siyasi fəaliyyət öz bəhrəsini verdi.
Əli Həsənov qeyd edir ki, Moskva özündə bu sazişə etiraz edən bəzi dairələrin ciddi-cəhdinə baxmayaraq Rusiyanın Xəzərlə bağlı mövqeyindəki dəyişikliyin bir sıra səbəbləri var idi.
Əvvala, Rusiya ilə sahilyanı postsovet ölkələri arasındakı ziddiyyətlər gücləndikcə, həmin dövlətlər Moskvanın təsir dairəsindən daha sürətlə uzaqlaşmaq kursunu seçərək başqa dünya güclərinə üz tuturdu. Artıq bunun ilkin əlamətləri də göz önündə idi.
İkincisi, bir neçə il Qərbin bölgəyə gəlişinin qarşısını ciddi-cəhdlə almağa çalışan  Rusiya əks effektlə qarşılaşaraq, nəinki uğursuzluğa düçar olmuşdu, həm də bölgənin neft-qaz ehtiyatlarının "bölüşdürülməsi" prosesindən kənarda təhlükəsi ilə üzləşirdi. Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində, beynəlxalq hüquq və normalara söykənməyən, konstruktiv olmayan mövqe İran İslam Respublikası tərəfindən sərgilənir. Təbiidir ki, uzun illər Xəzər hövzəsi iki dövlət tərəfindən idarə olunurdusa, XX əsrin sonlarından  bu dənizə iddialıların sayı beşə çatdı. Burada təkcə söhbət Xəzərin istismarından getmir, həm də bu məkandan geosiyasi və hərbi-geostrateji maraqlar özə çıxır. Əgər, İran 200 ilə yaxın bir müddətdə Rusiyaya həm qurudan, həm də su hövzəsindən sərhəd qonşusu idisə, indi onun Rusiya ilə heç bir qonşuluğu yoxdur, arada Azərbaycan və Türkmənistan dövlətləri dayanır və bu da on illərlə bölgədə yürütdüyü siyasəti dəyişməyə məcbur edir, həm də nəzərə almaq lazımdır ki, yeni yaranan hər üç dövlətin etnik tərkibi əsasən çoxluq təşkil edən türk kökənlidirlər. Bu dövlətdə yaşayan çoxluğunda türk kökənli olduğunu nəzərə alsaq, onun antikonstruktiv mövqe tutması başa düşülən olur. Xəzərin yeni statusu ilə bağlı İran tərəfindən iki əsas təklif səslənmişdir. Hörmətli professor  hər iki təklifi şərh edərkən qeyd edir ki, bunlardan birincisi, heç bir beynəlxalq və regional hüquqa söykənməyən, tarixdə analoqu olmayan və coğrafi cəhətdən reallaşdırılması çox çətin olan- dənizin dibinin 20% olmaqla beş sahil ölkəsi arasında bərabər bölünməsi, səthininsə ümumi istifadədə saxlanması variantı idi.
İkinci təklif, bəzi İran mütəxəssislərinin təqdim etdiyi kimi "kompromis variant" adlanır və Xəzərin yeni bölgüsü prinsipini nəzərdə tutur. Bu layihəyə görə İran, Xəzərdən hər bir sahilyanı dövlətə öz ərazisindən dənizin ortasına doğru 20 millik "sahil ərazisi suları zonası" və 20 millik "iqtisadi zona" ayırır. Təklifdə sahilərazisi suları hövzə ölkələrinin sərhədlərini müəyyən etdiyinə görə, bu məkanda Xəzərin həm dibi, həm səthi, həm də hava məkanı dövlətlərin tam nəzarətində saxlanılır.
Bax burada, İranın geosiyasi məkanda "antikonstruktiv" mövqeyi tam çılpaqlığı ilə üzə çıxır. Birincisi, bu təklifləri İran tərəfi ortalığa atmaqla qonşuları həm də müsəlman dövlətləri arasında aparıcılğı özündə saxlamaq istəyir, o cümlədən bu dominantlıq baş tutarsa Qərb ölkələrinin Xəzər dənizində nə hərbi-geostrateji, nə də geoiqtisadi iştirakına imkan verməməkdir. İkincisi isə, bu məkanda geosiyasi mövqeyini gücləndirməklə  Rusiyanı tədricən mövqelərini zəiflətmək və sıxışdırmaqdan ibarət idi.
Lakin, mütəxəssislər belə hesab edirlər ki,   İranın Xəzər statusu ilə bağlı belə mövqe sərgiləməsi yalnız bir dövlətin- İranın nəfinə ola bilərdi, bunu da dövlətlər, hətta Rusiya qəbul edə bilməzdi və etmədi də. Əksinə, Rusiya hal-hazırda çalışır ki, onun sərgilədiyi mövqeyə İranı da yaxınlaşdırsın. Bu Azərbaycan və Qazaxıstan tərəfinin də mövqeyi ilə üst-üstə düşür.
İranın belə mövqedən çıxışının səbəblərini Əli Həsənov belə izah edir: "... Tədqiqatçılar bu ölkənin (Söhbət İrandan gedir-kursiv Y. O.) Xəzərin statusu ilə bağlı nümayiş etdirdiyi mövqeyinin aşağıdakı prinsipə əsaslandığını qeyd edirlər:
1. İran istəyir ki, dəniz sahilyanı ölkələr arasında bölünsə də, hər hansı ölkə digər sahilyanı dövlətlərin razılığını almadan öz sularından sərbəst istifadə edə bilməsin;
2. Qonşu ölkələrin əksəriyyəti ilə İranın birbaşa dəniz sərhədi yaransın;
3. Xəzərin hərbiləşdirməsinə yol verməsin;
4. Ekoloji problemlər adı ilə Xəzərin dibi ilə neft-qaz kəmərlərinin çəkilişinə mane olunsun;
5. Sahilyanı ölkələr arasındakı problemlərin həllində regiondankənar dövlətlərin iştirakı məhdudlaşsın;
6. İranla ideoloji və siyasi ziddiyyəti olan Qərb dövlətlərinin hövzədə möhkəmlənməsinin qarşısı alınsın və s." (Bax. s. 585-586)
Xəzər dənizinin statusunda İranın mövqeyindən fərqli mövqe sərgiləyən, 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycanın ən yaxşı müttəfiqi qismində iştirak edən Qazaxıstan Respublikasıdır və onun ölkəmizlə münasibətlərində  həmişə inkişafa doğru irəliləyiş baş vermiş, hər iki ölkə Xəzərin hüququ statusunda, bölgənin transmilli ixrac kəmərləri məsələsində, karbohidrogen ehtiyatlarının dənizdən istismarı, enerji daşıyıcılarının dünya bazarlarına çıxarılması sahəsində oxşar və ya eyni mövqedən çıxış etmişlər.
Müəllif bu ölkə ilə bağlı kitabında qeyd edir ki, Xəzərin statusu məsələsində Qazaxıstanın mövqeyi sadə və konkretdir. Bu dövlətə görə, dəniz dibi ölkənin quru ərazisinin geoloji davamıdır və onun milli suverenliyin tətbiq olunduğu ərazisi hesab olunur.
Qazaxıstan da dənizin statusu ilə bağlı mövqeyində beynəlxalq hüquq normalarını əsas götürür və hesab edir ki, BMT-nin 1982-ci ildə qəbul etdiyi "Dəniz hüquqları haqqında" konvensiyanın əsas müddəaları Xəzərə də tətbiq olunmalıdır.
Qazaxıstanın geosiyasi məsələlərdə Azərbaycandan fərqi ondan ibarətdir ki, transmilli layihələrdə iştirak edəcək xarici şirkətlər siyahısını Rusiya ilə razılaşdırır və bu ölkənin şirkətlərini reallaşdıracağı layihələr daha yaxından cəlb edir.
Xəzərin statusunun müəyyənləşməsində uzun-müddət qeyri-müəyyən qalmasında Türkmənistanın da rolu olmuşdur. Belə ki, bu dövlətin ilk dövrlərdə İran və Rusiya ilə mövqeyi üst-üstə düşən bəyanatı hələ xatirələrdən silinməmişdir: "Xəzər beş ölkənin daxili gölüdür və burada heç bir xarici dövlət, yaxud region ölkəsi təkbaşına, hamının razılğını almadan hər hansı iş apara bilməz". Zəngin qaz və neft ehtiyatları olan və ölkəsinin əsas gəliri hesab olunan bu dövlətin belə addım atması ilk növbədə onun zərərinə işləyirdi. Bu ölkənin əsas büdcəsi 50% xaricə satılan qaz və neftdən formalaşdığından belə qənaətə gəlmək olardı ki, Türkmənistan özünün geosiyasi məkanda rolunu anlamaqda çətinlik çəkir, yaxud qonşu dövlətlər İran və Rusiya onu buna təhrik və təhdid edinlər.
Lakin, 1999-cu ildən Türkmənistan tərəfindən mövqe yumşaqlığı başlayır və o "milli sektor" mövqeyindən çıxış edir, eyni zamanda ölkənin prezidenti ölkəsinin xarici şirkətlərlə birgə  iş aparmağın əhəmiyyətindən danışır.
Lakin, Türkmənistanın Azərbaycanla münasibətləri  hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Belə ki, dənizdə onların "Sərdar", bizim isə "Kəpəz" adlandırdığımız kimə məxsus olduğu barədə hələ də mübahisələr səngimir. Nəzərə alaq ki, bu yataqda 80 milyon ton neft ehtiyatı mövcuddur və zaman-zaman hər iki tərəf barədə öz münasibətlərini bildiriblər.

Ardı var

Yunus Oğuz

Olaylar.az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Jurnalisti qladiator və “satqın” sayanların cığallığı

25 İyul 2017 10:53

İspaniyalı hücumçu "Arsenal"dan getmək istəyir

25 İyul 2017 10:52

Səfir: "Azərbaycan xalqının səbri tükənməkdədir"

25 İyul 2017 10:52

Ruhi Əliyeva həyatı haqqında GİZLİ FAKTLARI AÇIQLADI - Əkizləri ilə YENİ FOTO

25 İyul 2017 10:48

"Səbail” Türkiyədə darmdağın oldu

25 İyul 2017 10:47

“Qəbələ” - “Panatinaikos” matçının başlama saatı

25 İyul 2017 10:47

Yanğınla əlaqədar imtahanı təxirə salınmış abituriyentlərin imtahana buraxılış vərəqəsinin çapına başlanılıb

25 İyul 2017 10:47

Millimizin üzvü erməni futbolçu ilə eyni komandada

25 İyul 2017 10:47

Şəhriyar Məmmədyarov ikinci dəfə evləndi

25 İyul 2017 10:47

Rusiya həbsxanalarında 2350 Azərbaycan vətəndaşı cəza çəkir

25 İyul 2017 10:44

DTX onu İspaniyada həbs edərək bakıya gətirdi

25 İyul 2017 10:44

Polis rəisinin insanların başına min oyun açan arvadından YENİ XƏBƏR

25 İyul 2017 10:43

Rusiya həbsxanalarında nə qədər azərbaycanlı var?

25 İyul 2017 10:42

“Xəndək barrikada” təlimləri yekunlaşdı

25 İyul 2017 10:40

® Kapital Bank ənənəvi “Təhsil avtobusu” layihəsinin rəsmi tərəfdaşıdır

25 İyul 2017 10:39

Abituriyent: İxtisas seçimində BUNLARA DİQQƏT!

25 İyul 2017 10:38

Şimali Koreya yaxın 6 gündə yenə raket buraxacaq

25 İyul 2017 10:37

DTX Azərbaycan bankından 3,7 milyon manat vəsait oğurlamış beynəlxalq kibercinayətkar qrupun üzvlərini ifşa edib

25 İyul 2017 10:37

Keçmiş polis rəisinin arvadı apellyasiya şikayəti verib

25 İyul 2017 10:37

Yeni “Firefox” versiyası eyni anda 1500-dən çox tab-vərəqə açır

25 İyul 2017 10:35

Hərbi liseylərə qəbul imtahanı keçiriləcək

25 İyul 2017 10:35

Valideynlərinə nəzərinə: övladınızda bu xəstəlik varsa...- VİDEO

25 İyul 2017 10:33

"Mümkün deyil" dedikləri başlarına gəldi:

25 İyul 2017 10:32

"Əkizlərimi çətinliklə dünyaya gətirdim" - Ruhi

25 İyul 2017 10:27

Pomidorun qiymətinin artmaması üçün hökumətdən QƏRİBƏ ADDIM - FOTO

25 İyul 2017 10:23

İnsanların vəhşicəsinə öldürülüb qurban edilməsilə bağlı DƏHŞƏTLİ 10 AYİN

25 İyul 2017 10:23

"Bakcell" yeni fakturalı "Klass" tariflərini açıqlayıb

25 İyul 2017 10:22

SAMUXDA DƏHŞƏT: Qaynana ilə oğlu gəlini bu hala saldı...

25 İyul 2017 10:20

Serenay Sarıkaya TƏNGƏ GƏLDİ - FOTO

25 İyul 2017 10:18

Şəhriyar ikinci dəfə evləndi - FOTO

25 İyul 2017 10:17

Azərbaycanlı iş adamı oğluna 4 gün, 4 gecə toy etdi - FOTO

25 İyul 2017 10:14

Xoşbəxt evliliyin sirrini açıqladılar

25 İyul 2017 10:13

Azərbaycanda iki qızı zorlayanların hökmü dəyişmədi

25 İyul 2017 10:12

Neft bahalaşmaqda davam edir

25 İyul 2017 10:10

Rəqsanənin keçmiş sevgilisinin istəyi reallaşmadı - ZORLAMA İTTİHAMI

25 İyul 2017 10:09

Türk prezident ABŞ-ı İTTİHAM ETDİ

25 İyul 2017 10:08

Proqnoz: Dollar 65 rubla qədər bahalaşa bilər

25 İyul 2017 10:07

Hərbi liseylərə və Hərbi Tibb Məktəbinin feldşer ixtisasına qəbul imtahanları keçiriləcək

25 İyul 2017 10:07

Avqustun 1-dən sürücülər üçün 50 manatlıq cərimələr olacaq - VİDEO

25 İyul 2017 10:05

Dəniz Yılmazın transfer qiyməti açıqlandı

25 İyul 2017 10:05

Mətbəxdə işinizi asanlaşdıracaq bilmədiyiniz 25 QIZIL QAYDA

25 İyul 2017 10:03

Dövlət İmtahan Mərkəzi sığortaçı seçir

25 İyul 2017 10:02

Samuxda RƏZALƏT: qaynana ilə əri gənc gəlini döyüb, saçını qırxdılar

25 İyul 2017 09:59

CƏBHƏDƏ GƏRGİNLİK: Ermənilər 4 mərmi atdı

25 İyul 2017 09:58

Məcburi köçkün olan müəllimi didərgin salıblar - Sumqayıtda

25 İyul 2017 09:57

Azərbaycanda diplomatik missiyasını başa vuran Tacikistan səfiri vətəninə qayıdıb

25 İyul 2017 09:57

Ermənilər yenə dinc dayanmadı - CƏBHƏDƏ GƏRGİNLİK

25 İyul 2017 09:53

Xaçmazda aptek və ev yandı

25 İyul 2017 09:52

Samuxda qayınanası və əri tərəfindən döyülərək təhqir olunan gəlin intihara cəhd edib

25 İyul 2017 09:52

Kerimcanın plastik əməliyyatlardan öncəki FOTOları yayıldı

25 İyul 2017 09:52