Üzən manat və “baxış aydınlığı”...

Üzən manat və “baxış aydınlığı”...
23:12 24 Dekabr 2015
86 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Milli.Az virtualaz.org-a istinadən Məmməd Süleymanovun yazısını təqdim edir
Çoxdan görüşməyən iki dost haqda lətifə var. Birincinin "Necəsən" sualına ikincisi başına gələn fəlakətləri sadalamaqla cavab verir.

Birincisi deyir: "Həyat zebra kimidir: onun da ağ və qala zolaqları var. Sən indi qara zolaqdasan. Sonra ağ zolaq gələcək".

Növbəti dəfə görüşəndə yenə eyni suala cavab olaraq ikincisi söyləyir: "Sən demə, o vaxtkı ağ zolaqmış. Qara zolaq indidir".

10 ayda iki devalvasiya şoku yaşayan bizlər üçün çox uyğun nəticədir. Növbəti "qara bazar ertəsi" bundan sonra fevralın 21-dəki devalvasiyanın qaralığını şüuraltına qovacaq. Kimlərsə də ilin əvvəlini "ağ zolaq" kimi xatırlayacaq. Və ilin ən etibarsız valyutalarından birinə çevrilən manatın son devalvasiyasının tamamilə qaçılmaz olduğunu anlamağımız da heç bir halda zərbələri yüngülləşdirməyəcək.

Çünki əgər qaçılmaz idisə, deməli, yenə təkrarlana bilər, biz hələ üçüncü seriyanı da seyr edərik (bəlkə lap serial da oldu).

Deməli, "qara zolaq" acı bağırsaq kimi uzanaraq hər dəfə onsuz da kövrək olan müvazinətimizi laxladacaq. Axı devalvasiyanı qaçılmaz etmiş səbəblərin heç biri ortadan qalxmayıb, heç yaxın gələcəkdə ortadan qalxacağı da gözlənilmir.

Ancaq bu qaçılmazlığı anlamaq hələ onun mənşəyini bilmək anlamına gəlmir. Yəni biz səbəbləri bilirik, ancaq əsas olanından - Kamyunun söylədiyi "baxış aydınlığı"ndan məhrumuq. Halbuki ən əsası bu "baxış aydınlığı"dır.

Yəni bizə deyirlər və biz də razılaşırıq ki, qlobal böhrandır, neft düşür, Federal Rezerv Sistemi uçot dərəcəsini yüksəldir, Azərbaycanın əsas valyuta mənbəyi və ixracat maddəsi neftdir, qeyri-neft sektoru yoxa taydır, manatı zorla dəyərdə saxlamağın da bir həddi var və s. və i.

Bunlar aydındır və fevraldan bəri hər an manatın sərbəst buraxılacağını gözləmək olardı. Yəni baş verənləri bazar diqtə edir, bizə yolu böhran göstərir.

Və elə buradaca diqqət etməliyik ki, müasir neoliberalizmdə bazara da, iqtisadiyyata da, valyutaya da canlı personajların rolu yazılır. Yəni "Bazar deyir ki..."

Nə deyir bazar? O, danışa bilir, hansı dildə danışır? Canlıların əşyalaşdırıldığı formasiyada, anlayışlara canlı statusu yazılır. Bir sözlə, biz təhrif olunmuş leksikon, Oruellin məşhur "yenidil"ini ("novoyaz") dinləyirik, bazarın, iqtisadi terminlərin möhtəşəmliyi ilə yemlənirik.

Halbuki sirr deyil: aqressiv neoliberalizm hətta klassik iqtisadiyyat qanunlarını da basıb keçir, iqtisadiyyatı siyasətə, siyasi iradəyə tabe etdirir. Adicə bütün milli valyutaların məhz dollardan asılılığı doqması iqtisadiyyat qanunlarını alt-üst etmirmi?

Yaxud neftin qiymətindəki çöküşlər iqtisadidən qat-qat çox məhz siyasi faktorlarla bağlı deyilmi? Elə Rusiya kimi iri dövlətə qarşı sanksiyalar təklif və tələbat arasındakı korrelyasiyanı zorakı yolla pozmaq deyilmi?

Məhz bu suallardan sonra da "baxış aydınlığı"na ehtiyac yaranır. O, ona görə lazımdır ki, bilək: alternativ vardımı və varmı?

Qaranlıq dövrlərdə hamının hər sahədə öz xilas proqramı peyda olur. Diletantlar üçün bu cür dövrlər psevdo-özünütəsdiq şansıdır. Yəni onlar dürlü reseptlərlə meydanın kənarına gəlirlər (xaosda isə meydana girirlər).

Məsələn, deyirlər: ölkədə qeyri-neft sektoru inkişaf etdirilsəydi, biz "neft iynəsi"nə oturmasaydıq, indi də bu günə qalmazdıq.

Başqaları buraya korrupsiyanın tüğyanını, idarəçilikdəki qeyri-peşəkarlığı, volyuntarizmi, biznes üçün şəraitin olmamasını, təsadüfi kadrlara əhəmiyyətli sahələrin tapşırılmasını və s. də əlavə edirlər.

Halbuki hətta yuxarıda sadalananlar da bu və ya digər dərəcədə həllini tapsaydı belə, bunların heç biri alternativ olmayacaqdı. Çünki "baxış aydınlığı" problemlərin kökündə SSRİ-nin demontajından sonra "yeni demokratiyalar"a hurreylə sırınmış (və periferiyaların da bəh-bəhlə qəbul etdiyi) neolberal kursun dayandığını göstərir.

Bizim də 1990-cı illərin əvvəlində hansısa faizlə sosial dövlət, yaxud qeyri-kapitalist anklav qurmaq şansımız vardı. Olmadı və yerinə özünün terapiyasız şoku ilə neoliberalizm gəldi. Mərkəz kapitalizmi biz periferiyalara çıxa bilməyəcəyimiz cızıqları cızdılar: istehsal tar-mar olmalı, zavod-fabrik bağlanmalı, sökülüb satılmalı, bütün sahələr (o cümlədən sosial) özəlləşdirmə adı altında dağıdılmalı, ölkə isə mərkəzi kapitalizm üçün xammal əlavəsinə çevrilməlidir.

Aqressiv neoliberalizmin çoxlarına yazdığı bu rol bizə də aiddir. Onlar qaçılmaz öhdəliklər, pozulması qadağan şərtlər kimi sırındı...

Qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirməklə onsuz da əcnəbi bazarlara çıxmaq şansı tanınmayacaqdı (odur, ənənəvi olaraq zeytun və zeytun yağı ixrac edən Yunanıstanı cüzi kvotaya otuzdurdular, zeytunluqları isə Brüssel məhv etdirdi).

O ki qaldı neftə, mahiyyətcə möhtəkir olan neoliberal köpəkbalıqları üçün onun qiyməti ilə məhz subyektiv faktorlar əsasında manipulyasiya etmək heç də çətin iş deyilmiş: istəsələr - yenidən bahalaşdırar, istəməsələr - 30 dollara da endirərlər.

Yox, bu, konspirologiya deyil, bu, günümüzün adi reallığıdır. Sonra isə baş verənləri iqtisadi terminlərə çevirmək heç də çətin deyil.

Neoliberalizmin elmi təlimi yoxdur, yalnız ideologiyası var, bu ideologiyanı isə hazır, qışqıran və emosional terminlər dəstindən yararlanaraq ritorikaya çevirmək çətin iş deyil.

"Baxış aydınlığı" da elə budur - neoliberal kursu seçmiş bütün periferiya kapitalizmi ölkələri eyni qisməti yaşayır, çünki onlara "iqtisadi zənci" rolu yazılıb. Əgər hansısa dövlət nə vaxtsa fəxrlə, panaseya kimi özünü hazırkı qlobal iqtisadiyyata qoşubsa, bu sistemin iyerarxiyasındakı aşağı yerinin də fərqində olmalıdır.

Böhranlar isə zəif həlqələri qırır. O həlqələri ki, sistem onların bərkiməsinin əleyhinədir. Əks halda periferiya da mərkəzə çevrilmək iştahasına düşə bilər.

Və ən qəribəsi də odur ki, baş verənlərin mənşəyini görmək istəməyənlər hələ də hakimiyyətdə təmsil olunmayan (müxalif sayılan) hansısa neoliberalların vəziyyəti düzəldə biləcəyini təbliğ edirlər.

Yanılırsız - onlar manatın 100 faizli dəyərsizləşməsini birdəfəyə edəcəkdilər...
Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

“Hitler babalarımıza...” - Dil məsələsi ÖLKƏNİ QARIŞDIRDI

24 May 2017 23:33

Üzündəki sızanaqlardan qeyri-adi üsulla xilas oldu - FOTO

24 May 2017 23:32

İlluziyanı xatırladan makiyajlar - FOTO

24 May 2017 23:32

Burada insan əməyinə ehtiyac yoxdur - SUPERMÜASİR AVTOPARK - FOTO

24 May 2017 23:32

Azərbaycan-Moldova əlaqələrinin 25 illiyi münasibətilə konfrans keçirilib -

24 May 2017 23:28

""Milan"ın Çempionlar Liqasına qayıtması çətin olacaq"

24 May 2017 23:27

Təbiətin "fotoşop etdiyi" 11 HEYVAN - FOTO

24 May 2017 23:22

Bu ilin dəbdə olan ən yaxşı interyer dizaynerləri - FOTO

24 May 2017 23:22

Nəhəng ilan qolf meydanında - VİDEO

24 May 2017 23:22

Hər gördüyünüzə inanmayın: o FOTOLAR əslində belə çəkilib

24 May 2017 23:17

Acı bibərin inanılmaz faydaları

24 May 2017 23:17

Bu yay belə ayaqqabılar dəbdədir - FOTO

24 May 2017 23:17

Tül pərdələri belə ağardın - ASAN YOLLARI

24 May 2017 23:17

Onlar əvvəl belə olub - FOTO

24 May 2017 23:17

Hörümçəkləri evdən uzaqlaşdırmaq üçün SADƏ FORMUL

24 May 2017 23:17

Onlara bir də makiyajsız baxın - FOTO

24 May 2017 23:05

İNANILMAZ: Dominikanda 12 yaşlı qızlar təbii yolla oğlana çevrilirlər - FOTOLAR

24 May 2017 23:03

Tərtərə palçıqlı yağış yağıb

24 May 2017 23:02

Azərbaycan neftinin QİYMƏTİ dəyişdi

24 May 2017 23:01

Tut və gilas bazara çıxdı: QİYMƏTLƏR - VİDEO

24 May 2017 22:57

Həkim onların 30 min dollar pulunu alaraq aradan çıxdı - VİDEO

24 May 2017 22:57

Suriya ordusundan İŞİD-ə böyük zərbə:

24 May 2017 22:57

Avtomobil kondisioneri haqqında məlum olmayanlar! - VİDEO

24 May 2017 22:52

28 May - Respublika Günü Gürcüstanda qeyd olunub

24 May 2017 22:52

Görün, uşaqlar ana bətnində nə edir?! - HEYRƏTAMİZ VİDEO

24 May 2017 22:52

Cüzi pulla ev bəzəməyin yolları - FOTO

24 May 2017 22:47

Kosmetoloqa getmədən evdə gözəlləşin - QAYDALAR

24 May 2017 22:47

Bu yayın ayaqqabı dəbi nəyi diktə edir? - Risk etməyi sevənlər üçün - FOTO

24 May 2017 22:42

"Dəvə, dəvədir, o da susuz dolanmır" - su problemi - VİDEO - FOTO

24 May 2017 22:37

Tayvan Asiyada ilk ölkə oldu - eyni cinslilərin nikahına icazə verdi

24 May 2017 22:36

Azərbaycanın müəllifi olduğu qətnamə BMT-də qəbul edildi

24 May 2017 22:36

Mançester terrorçusunun atasına da tutdular

24 May 2017 22:34

Mutasiyaya uğramış göbələkdən krem hazırlanır - Marsda istifadə ediləcək

24 May 2017 22:27

Bakıda avtobusda cibgir döyüldü - VİDEO

24 May 2017 22:22

Evlilik verlişində iştirak edən Nazın əsl adı eşidənləri - ŞOK ETDİ

24 May 2017 22:22

Dünyanın ən bahalı südü:

24 May 2017 22:19

Rusiya ABŞ-dan üzr istədi - RƏSMİ

24 May 2017 22:18

Az yatanlar niyə çox yeyir?

24 May 2017 22:17

Neftlə bağlı vacib qərar qəbul olunub

24 May 2017 22:17

Tripolidə Mançesterdə terror aktı törədən kamikadzenin atası saxlanılıb

24 May 2017 22:17

Neft hasilatının azaldılması barədə razılaşma əldə olunub

24 May 2017 22:15

Ev tikmək istəyirsiniz? Onda bu xəbəri mütləq izləyin - VİDEO

24 May 2017 22:12

Tekila içsəniz, bundan XİLAS OLARSIZ

24 May 2017 22:12

Avroliqada final gecəsi - YENİLƏNİR

24 May 2017 22:07

Mövsümün dəbli eynək modelləri - FOTO

24 May 2017 22:05

“...sifətimə şillə vurdu, burnum qanadı” - tanınmış baş redaktor

24 May 2017 22:04

Çində daşqın - Milyonlarla...

24 May 2017 22:03

"TEDxKhazarUniversity" baş tutdu

24 May 2017 21:59

Cocuq Mərcanlıda həyat canlanır - VİDEO

24 May 2017 21:57

Suyu niyə ikinci dəfə qaynatmaq olmaz?

24 May 2017 21:57