"Azərbaycanın geosiyasəti"

"Azərbaycanın geosiyasəti"
14:52 28 Dekabr 2015
33 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Əli Həsənovun kitabından qənaətə gəldiyim düşüncələr

Əvvəli burada

Müasir dövrdə Xəzər hövzəsinin geoiqtisadi və geostrateji xarakteristikasına təsir göstərən ikinci əsas amil yeni alternativ marşrutların Rusiyadan yan keçməklə çəkilməsi, Şərq-Qərb əlaqələrinə yeni dəhliz imkanlarının yaranması və sairdir.

Üçüncü əsas amil, bu kəmərlərə konkret olaraq hansı ölkələrin necə yanaşması, onların hansı məqsəd güdməsi, məramının aydınlaşması- öz məhsullarını sərbəst şəkildə dünya bazarlarına çıxarmaq, satmaq, yoxsa kəmərlər üzərindəki üstünlük statusundan istifadə edərək qonşu dövlətlərə, yaxud da dünya dövlətlərinə geosiyasi təsir istəyinin olub-olmaması və sairdir.

Dördüncü əsas amil, mütəxəssislərin fikirlərinə görə, hövzənin bölgə və dünya ölkələrinin enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında iqtisadi, siyasi, geosiyasi maraqlarına birbaşa, yaxud dolayısı ilə təsir göstərməsi və burada oynaya biləcək rolla bağlıdır. Qeyd edək ki, Xəzər dənizi hövzəsindən keçən dəhlizlərin və marşrutların əhəmiyyəti, Qərbin neft-qaz tələbatına artan ehtiyacı fonunda, açığı desək, daha da artıb və bu planetar geosiyasətin və geoiqtisadiyyatın transmilli məsələlərindən birinə çevrilib.

Beşinci əsas amil kimi mütəxəssislər Xəzər hövzəsi və Orta Asiyada neft-qaz ehtiyatları ilə zəngin olan ölkələrin istehsal etdikləri strateji enerji resurslarını, əsasən xarici ölkələrə satış üçün nəzərdə tutmaları ilə bağlayırlar, çünki hasil edilən neftin və təbii qazın dünya bazarlarına çıxarılması, təhlükəsizlik marşrutlarının seçilməsi və digər məsələlər həm yerli enerji istehsal edən, həm tranzit ölkələr, həm də öz enerji təhlükəsizliyini bölgənin nefti və qazı ilə bağlayan istehlakçılar üçün strateji əhəmiyyət və transmilli mahiyyət kəsb edir.

Lakin, bütün sadalanan amillər təkcə kağız yazılan və bunun üzərində qalan sıradan bir fikirlər deyil. Yazılan fikirlər uğrunda uzun illər mübarizələr, diplomatik çəkişmələr baş verib, hətta bəzən konfliktlər də yaranıb. Hər çəkiləcək yeni marşrut xətti, yaxud müəyyən ediləcək dəhliz uğrunda kəskin fikir mübadilələri getməklə yanaşı, təhdidlərin də olması, tərəf müqabilinin bu ideyadan əl çəkdirilməsi cəhdləri də olub. Məsələn, yuxarıda yazdığımızın təsdiqi kimi Əli Həsənov yazır: "Rusiya Azərbaycanın Xəzər dənizində çıxardığı neft və qaz resurslarını Bakı-Novorossiysk istiqamətinə yönəldərək, bir tərəfdən onların ixracından gələn tranzit haqlarına şərik çıxmaq, digər tərəfdən isə Azərbaycanın Qərblə enerji əlaqələrini öz əlində saxlamaq istəyirdi..." (Bax. s. 621)

yaxud

"... həmin dövrdə Azərbaycan tərəfinin ciddi səyi və iqtisadi güzəştlərə getməsi ilə Rusiya dairələrinin aqressiv mövqeyini bir qədər yumşaltmaq mümkün oldu. Rusiyanın tranzit və geoisyais maraqlarını təmin etmək məqsədilə, "Bakı-Novorossyisk kəmərinin yenidən istifadəsi"ilə saziş bağlandı. Bakı-Novorossiysk kəməri o dövrdə Azərbaycana qətiyyən lazım deyildi və onun tranzit şərtləri nə onu, nə də ki, Xəzərdə birgə iş apardığı digər tərəfdaşları qane etmirdi..." (Bax. s. 621-622)

Ancaq, Azərbaycan tərəfi geosiyasi təzyiqlərə məruz qalmamaq, digər bir layihə üzərində (Bakı-Ceyhan) çalışan və həyata keçirən tərəfdaşlarını da həyəcanlandırmamaq üçün bu sazişə imza atdı, amma özünü istədiyi şərtlər çərçivəsində. "... Əlbəttə, Azərbaycan bu şərtləri qəbul edib  öz geosiyasi maraqlarını asanlıqla güzəştə gedə bilməzdi. Çünki həmin dövrdə nə Rusiyanın müəyyən etdiyi tarif sərfəli deyildi, nə də ki, Azərbaycanın Novorossiysk kəmərinə istiqamətləndirici əlavə ixrac nefti (15 illik müddətinə, ildə 10 milyon ton- kursiv Y. O.) yox idi. Odur ki, Azərbaycan tərəfi bütün əsas amilləri və mövcud şəraiti nəzərə alaraq, bu ölkə ilə kompromis xarakterli bir saziş imzalamağa razılıq verdi. Sazişdə, Rusiyanın təkidlə tələb etdiyi "ixrac ediləcək neftin miqdarı və 15 illik müddət" formulu dəyişdirərək "illik 5 milyon tona qədər olmaqla və uzunmüddətli istifadə" ifadəsi ilə əvəz etdi. Beləliklə, bəzi Orta Asiya dövlətlərindən fərqli olaraq Azərbaycan Rusiya ilə gərginləşən geosiyasi və geoiqtisadi münasibətlərini öz üzərinə hər hansı ciddi və öhdəlik götürmədən və əl-qolunu bağlamadan yoluna qoya bildi". (Bax. s. 622-623)

Həm də nəzərə alaq ki, bu marşrutun daşınmasında qiymət tariflərinin çox baha (Bakı-Novorossiysk tranzit haqqı hər tona 15,67 ABŞ dolları və Qara dənizdən Aralıq dənizinə daşınma haqqı hər tona təxminən 4 ABŞ dolları təşkil edirdi. Həmin dövrdə neftin dünya bazarlarındakı qiyməti isə 30 ABŞ dolları olduğunu nəzərə alsaq, marşrutun Azərbaycan tərəfi üçün səmərəsiz olduğuna heç bir şübhə qalmır) olması ilə yanaşı, Şimali Qafqazda stabilliyin olmaması, Çeçenistanda müharibənin olması, Qara dənizin İstanbul boğazlarının buraxılış gücünün zəifliyini də nəzərə alsaq görərik ki, təkcə bir marşrut xətti uğrunda hansı ağrı və acılardan keçib. Əlbəttə indi oturub sərbəst yazmaq, kimlərisə mühakimə etmək, ritorik sualları sual ardınca vermək daha asandır. Belə deyək ki, o dövrdə Azərbaycan tərəfinin hətta bir marşrut üzərində ciddi-cəhdlə çabalaması, bəzən onun müstəqilliyinə və milli təhlükəsizliyinə təhlükə və təhdid gəlsə belə geri çəkilmirdi. Elə bilirsiniz Heydər Əliyev bu şüarı göydən götürmüşdü: "Azərbaycanın müstəqilliyi əbədi və dönməzdir!" Xeyr, müstəqilliyimizə təhlükə yaratmaq istəyən tərəflərə bir ismarıc idi, yəni "sənin nə etməndən asılı olmayaraq, mən müstəqillik kursundan dönməyəcəyəm". Bax, belə çətin vəziyyətlərimiz olub, evimizdə rahat yatdığımız vaxtda, heç xəbərimiz olmayıb ki, axı bu rahatlığımız pozula bilər". 

Xəzər hövzəsi və Orta Asiyanın karbohidrogen məhsullarının Avropaya, həmçinin dünya bazarlarına ötürülməsi, yəni ixracı ilə bağlı Azərbaycan tərəfi o dövr üçün unikal bir layihə irəli sürdü və bu layihə əhəmiyyətini və aktuallığını zaman keçdikcə hələ də itirmir. Müəllif qeyd edir ki, bu layihənin əsasında Xəzər dənizi ilə dünyanın enerji bazarlarını və regionun əsas enerji iştirakçılarını birləşdirəcək çoxvariantlı yeni enerji dəhlizləri və ixrac kəmərlərinin çəkilməsi təşəbbüsü dayanmışdı. Bu istiqamətdə Azərbaycanın təklif etdiyi Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərləri idi. Məlum səbəbdən, yəni geosiyasi, geoiqtisadi maraqlara söykənən Rusiya və İrandan başqa bütün region ölkələri- Türkiyə, Gürcüstan, Qazaxıstan, Ukrayna, Türkmənistan, dünyanın aparıcı dövlətləri- ABŞ, Avropa Birliyi və s. ölkələr dəstəkləyirdi. Yeni dəhliz və kəmərlər vasitəsilə Xəzər dənizi və Orta Asiyanın gələcəkdə hasil ediləcək və Rusiyanın Novorossiyskdəki Qara dəniz limanı və İstanbul boğazlarının imkanlarına qətiyyən sığmayan on milyonlarla ton neft və milyardlarla kub metr qazın Avropa və dünya bazarlarına daşınması nəzərdə tutulurdu.

Lakin, Orta Asiyadan bu marşrutlar üzrə ixrac ediləcək karbohidrogen ehtiaylarının əsas oyunçuları olan Qazaxıstan, xüsusi ilə də Türkmənistanda geosiyasi və geoiqtisadi problemlər yaşanırdı. Qazaxıstan bu problemləri qismən həll edərək bu layihələrə qoşulsa da, Türkmənistan haqqında bunu deməyə çətinlik çəkirik, çünki adını çəkdiyimiz sonuncu dövlətin geosiyasi və geoiqtisadi bu baxımdan o qədər zəif və Rusiyadan asılı idi ki, (baxmayaraq o zamankı sabiq prezident S. Niyazov bir neçə dəfə cəhd etsə də Rusiya tərəfindən bunun qarşısı alınır, hətta Türkiyə ilə 1996-cı ildə imzaladığı müqavilədən imtina etməli olur. İldə 10 milyard kub qaz ixrac ediləcəyi nəzərdə tutulan müqavilə pozulur və nəticədə Türkiyə tərəfi həmin bu qazı Rusiyadan iki  qat baha qiymətinə alır.) S. Niyazov Rusiya ilə qarşıdurma yaranmasın deyə öz ölkəsinin xaricə alternativ ixrac marşrutları planını pozdu, eyni zamanda "Türkmənistanın bütün ixrac qazının 50 il müddətinə, hər bir min kubmetri 42 ABŞ dolları olmaqla Rusiyaya satılması haqqında" müqavilə imzaladı, bununla da Türkmənistan tərəfi müəyyən müddətə qaz ixracı sahəsində bütün xarici iqtisadi əlaqələrini dayandırdı.

Ardı var

Yunus Oğuz

Olaylar.az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün

Yeni Core M3 prosessoru təqdim olundu

29 Aprel 2017 07:37

Bakıda polis maşını qəzaya uğrayıb, 1 nəfər yaralanıb

29 Aprel 2017 07:37

Braziliyada memar evi - FOTO

29 Aprel 2017 07:32

Millimizin hücumçusu "Jilina"da növbəti qolunu vurdu - VİDEO

29 Aprel 2017 07:28

Bu antivirus Windows-u iflic edir

29 Aprel 2017 07:22

Android smartfonlarının çəkisi artır

29 Aprel 2017 07:12

Latviyanın "Skonto" futbol klubu hərraca çıxarılıb

29 Aprel 2017 07:07

Bağdaddakı partlayışın sifarışçisi məlum oldu

29 Aprel 2017 07:03

Filippində “Əbu Səyyaf”-ın lideri öldürüldü

29 Aprel 2017 06:59

Avstriya prezidentindən islamofobiya ilə mübarizəyə ÇAĞIRIŞ: "Başınızı bağlayın"

29 Aprel 2017 06:43

Bakıda maşın piyadanı vuraraq üzərindən keçib

29 Aprel 2017 06:37

Kolleksiyaçının apartamenti - FOTO

29 Aprel 2017 06:32

"Instagram" istifadəçilərinin sayı 700 milyon nəfərə çatıb

29 Aprel 2017 06:17

Albaniyanın yeni prezidenti bəlli oldu

29 Aprel 2017 05:48

Albaniya yeni prezidentini seçib

29 Aprel 2017 05:47

Tramp ikinci müddətə prezident seçiləcəyinə əmindir

29 Aprel 2017 05:34

Üç model bir arada - FOTO

29 Aprel 2017 05:32

Məşhur futbolçunun şərəfinə qızıl ayaqqabılar buraxıldı - FOTO

29 Aprel 2017 05:08

Braziliyada etirazçılar prezidentinin evini daşa basdıılar

29 Aprel 2017 04:39

"Şalke" 12 dəqiqəyə 3 qol vuraraq "Bayer"i darmadağın edib

29 Aprel 2017 04:37

Qvadalaharada lüks ev - FOTO

29 Aprel 2017 04:32

Şimali Koreyanın keçirdiyi növbəti raket sınağı uğursuz oldu

29 Aprel 2017 04:28

Qısqanc qadın ona xəyanət edən ərini kişilikdən məhrum etdi - FOTO

29 Aprel 2017 04:05

Monteneqro parlamenti NATO-ya üzvlüyə dair sazişi təsdiq edib

29 Aprel 2017 03:57

Bağdadda partlayış baş verib:

29 Aprel 2017 03:47

Qara şiferli ailə evi - FOTO

29 Aprel 2017 03:32

Liviya sahillərində uzun sürən atışmadan sonra Ukrayna gəmisi ələ keçirilib

29 Aprel 2017 03:27

İmişlidə toydan evə qayıdan piyadanı avtomobil vurdu

29 Aprel 2017 03:23

FIFA prezidentinə qarşı araşdırma başladı

29 Aprel 2017 03:14

Cəmilənin göbəyiaçıq libası: "Əsəbiləşib belə geyindim" - FOTO

29 Aprel 2017 03:05

İranda Messinin oxşarı - FOTOLAR

29 Aprel 2017 02:44

PPX avtomobili qəzaya uğradı - 1 nəfər yaralandı

29 Aprel 2017 02:38

"Calzedonia"nın yeni kolleksiyası - FOTO

29 Aprel 2017 02:32

"Liverpul" müqavilə yenilədi -

29 Aprel 2017 02:25

Bakıda PPX-ya məxsus avtomobil qəzaya uğrayıb, 1 nəfər yaralanıb

29 Aprel 2017 02:07

Bella qəribə libasda alt paltarını göstərdi - FOTO

29 Aprel 2017 02:05

"Quartz": Azərbaycan iqtisadi cəhətdən ən normal ölkədir

29 Aprel 2017 01:58

Şimali Koreya ballistik raketini sınaqdan keçirib

29 Aprel 2017 01:57

Avtobus sürməyə icazəsi yoxdur -

29 Aprel 2017 01:53

Avstriya prezidenti ölkə qadınlarını islamofobiya ilə mübarizə naminə başlarını bağlamağa çağırıb

29 Aprel 2017 01:42

Ledi Qaqa yeni reklamda - FOTO

29 Aprel 2017 01:32

Xəzər dənizinin Azərbaycan hissəsində zəlzələ olub

29 Aprel 2017 01:30

Əməkdar artist xəstəxanaya yerləşdirildi

29 Aprel 2017 01:19

Bakıda məhbus özünü asdı

29 Aprel 2017 01:14

Filippində güclü zəlzələ baş verib

29 Aprel 2017 01:13

Bağdadın mərkəzində partlayış - 6 ölü, 7 yaralı

29 Aprel 2017 01:09

Bağdadda güclü partlayış: 6 ölü, 7 yaralı

29 Aprel 2017 01:08

Xəzər dənizinin Azərbaycan hissəsində zəlzələ olub

29 Aprel 2017 01:07

Filippində 7,2 bal gücündə zəlzələ

29 Aprel 2017 01:04

Obama Nyu-Yorkda çıxışına görə daha 400 min dollar qazanıb

29 Aprel 2017 00:52