Tacikistanda özbəklərin sayı niyə azaldılır?

Tacikistanda özbəklərin sayı niyə azaldılır?
22:47 29 Dekabr 2015
25 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

SSRİ dağılandan sonra onun yerində yaradılan Müstəqil Dövlətlər Birliyinə üzv bəzi ölkələrdə milli etnik azlıqlara münasibətdə ayrı-seçkilik artmaqda və onların sayının düşünülmüş şəkildə azaldılması prosesi getməkdədir. 

Bu baxımdan MDB-nin ən kasıb ölkələrindən biri hesab edilən Tacikistanda etnik özbəklərə münasibətin arzuedilməz istiqamətdə inkişaf etməsi narahatlıq doğurmaqdadır. Xüsusilə, Tacikistanda yaşayan özbəklərin sayının rəsmi dövlət statistikasına əsasən, ildən-ilə azalması bölgə üzrə tanınmış mütəxəssislərin diqqətinin bu problemə cəlb edilməsinə gətirib çıxarıb. Belə ki, son rəsmi məlumatlara görə, Tacikistan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra bu ölkədə yaşayan özbəklərin sayı ölkə əhalisinin 23,5 faizindən 12 faizinə enib. Halbuki Orta Asiyanın ən çoxuşaqlı ailələrindən hesab edilən özbəklərdə taciklərlə müqayisədə və ümumiyyətlə götürdükdə, dünyada əhali artımı indinin özündə ən yüksək səviyyədədir. Digər tərəfdən də,  Tacikistanda yaşayan özbəklərin hansısa ölkəyə kütləvi şəkildə miqrasiya etmələri barədə də hər hansı məlumat yoxdur. Belə bir vəziyyətdə istər-istəməz sual ortaya çıxır: Tacikistanda yaşayan etnik özbəklərin sayı niyə azalıb və onların sayının azalması barədə rəsmi dövlət qurumlarının verdikləri məlumatlar nə qədər həqiqətə uyğundur? Bu suala birmənalı cavab vermək çətin olsa da, özbəklərin sayının azalmasının ağlabatan olduğuna inanmaq olduqca çətindir. Yenə də özbəklərin sayının azalması ilə bağlı məsələni araşdırmaq üçün istər-istəməz rəsmi rəqəmlərə müraciət etmək lazım gəlir. Belə ki, SSRİ-nin dağılması ərəfəsində, 1989-cu ildə həyata keçirilən siyahıyaalma zamanı Tacikistanda yaşayan əhalinin 23 faizinin etnik özbək olduğu üzə çıxmışdı. Bu isə təxminən 1 milyon 197 min 841 nəfər özbəyin Tacikistanda yaşaması anlamına gəlirdi. Amma Tacikistan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra rəsmi statistik məlumatlara inansaq, bu ölkədəki özbəklərin sayında azalma müşahidə olunmağa başladı. Belə ki, yenə də Tacikistanın müvafiq qurumlarının məlumatlarına görə, 2000-ci ildə 936 min 703 nəfər özbək (bütün əhalinin 15,3 faizi), 2010-cu ildə isə 926 min 344 nəfər (ümumi əhalinin 12,2 faizi) yaşayır. 2010-cu ildə Tacikistanda keçirilən əhalinin siyahıya almasına görə, bu ölkədə yaşayan özbək əhalinin sayı 1989-2010-cu illər ərzində 29,3 faiz azalıb. Yenə də rəsmi statistikanın son məlumatı kifayət qədər şübhəli təsir bağışlayır. Belə ki, qeyd etdiyimiz kimi, ölkədə yaşayan ruslarla müqayisədə özbəklərin kütləvi şəkildə Tacikistanı tərk etməsi prosesi qeydə alınmayıb və alına da bilməz. Çünki Tacikistanda kompakt halda yaşayan özbəklər, adətən, torpağa, yaşadıqları yerə bağlı insanlar hesab edilirlər və onlar arasında Rusiyaya və digər ölkələrə immiqrasiyaya nadir hallarda rast gəlinir. Tacikistanda özbəklərin rəsmi məlumatlara əsasən azaldığı halda, yerli taciklər arasında 1989-2010-cu ildə əhali 2,1 dəfə artıb. Belə ki, rəsmi məlumatlara görə, əgər 1989-cu ildə Tacikistanda 3 milyon 172 min 420 nəfər yaşayırdısa, 2010-cu ildə etnik taciklərin sayı 6 milyon 373 min 834 nəfərə çatıb. Nəinki MDB-nin, həm də dünyanın ən kasıb ölkələrindən biri olan Tacikistanda əhalinin belə sürətlə artmasına  tarixdə, ümumiyyətlə, rast gəlinməyib. Bu da Tacikistanda taciklərin sayının azı iki dəfə artmasının arxasında şübhəli məqamların dayandığı barədə çoxsaylı ehtimalların ortaya çıxmasına səbəb olub. Bu da əsassız deyil. Belə ki, Tacikistanda yalnız etnik özbəklərin deyil, burada yaşayan qırğızların, əfqanların, tacikdilli ərəblərin, o cümlədən qaraçıların belə sayında rəsmi məlumatlara əsasən kəskin azalma baş verib. Halbuki Tacikistanda yaşayan və adlarını sadaladığımız etnik azlıqlar arasında da təbii artım kifayət qədər yüksək hesab edilir. Belə başa düşmək olar ki, Tacikistan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra burada yaşayan etnik azlıqlar hansısa "qorxulu xəstəliklər" nəticəsində kütləvi şəkildə "məhv" olublar. Yenə də bu müəmmanın arxasında şübhəli oyunların dayandığı ilk baxışdan hiss edilməkdədir.

 Özbəkləri süni şəkildə tayfalara bölmə siyasəti

Tacikistanda yaşayan özbəklərin və digər etnik azlıqların saylarının azalmasının arxasında əslində  rəsmi səviyyədə onların müxtəlif tayfalara bölünməsi və milli azlıq kimi göstərilməsi dayanır. Bunu təsdiq edən çoxsaylı faktlar məlumdur. Belə ki, son siyahıyaalma zamanı özbəklərin bir hissəsi lakaylar, karluklar, kunqratlar adı ilə qeyd edilib. Özbəklər Tacikistan müstəqilliyini əldə etdiyi ilk günlərdə yerli hökumət orqanlarının onları  müxtəlif etnik qruplara bölərək, sonra taciklər tərəfindən assimilyasiya edilməsinə qarşı güclü müqavimət göstəriblər. Məsələn, ötən əsrin 90-cı illərində keçmiş Kektaş (Gök-Göy daş), indiki Rudəki rayonunda Lakay ovozi (Lakay avazı) adlı ictimai hərəkat fəaliyyət göstərirdi. Bu hərəkatın fəalları "Lakay ovozi" adlı qəzet buraxır və özlərinin yerli özbəklərdən süni şəkildə ayrı salınaraq ayrı millət kimi qələmə verilməsinə qarşı çıxır, bununla bağlı çoxsaylı etiraz aksiyaları keçirirdilər. Taciklərin adıçəkilən ölkədə yaşayan özbəkləri müxtəlif adlar altında tayfalara bölərək onların sayını azaltma və bu yolla assimilyasiya etmə cəhdləri barədə lakay özbəyi olan Nəbican Bakinin "Lakaylar" kitabında geniş yazılıb və bununla bağlı insanı dəhşətə gətirən çoxsaylı faktlar, sübutlar gətirilib.  Beləliklə, 1989-cu ildəTacikistanda  sayları 1,2 milyon nəfər olan özbəklərin sayının azalmasının səbəbləri qismən aydınlıq gətirilib. Yenə də qeyd edək ki, Tacikistanda yaşayan etnik özbəklər arasında təbii artımın ən yüksək səviyyədə olmasını nəzərə alanda hazırda onların saylarının adı çəkilən ölkədə ən azı 2,5-3 milyona yaxın ola biləcəyi şübhə doğurmur. Amma rəsmi şəkildə özbəklərin saylarının az göstərilməsi, onların müxtəlif tayfa adları ilə etnik azlıqlar kimi qələmə verməyə cəhd edilməsi saylarındakı azalmaya gətirib çıxarıb. Buna paralel olaraq, qədimlərdən özbəklərin yaşadıqları Xocənd, Uratəpə, Kurqantəpə, Hissar, Reqar (indiki Tursunzadə) şəhərlərində də süni şəkildə özbəklərin tacikləşdirilməsi prosesi gedir. Belə ki, adıçəkilən ərazilərdə yaşayan özbəklər pasportda onların razılığı olmadan milliyyətləri tacik kimi göstərilib.  Təxmini  məlumatlara görə, adıçəkilən ərazilərdə yaşayan  130-160 min nəfər özbək süni şəkildə pasporta görə tacikləşdirilib.

 Tacikləşmə sürətlə gedir

Yerli özbək əhalinin süni şəkildə tacikləşdirilməsi ilə bağlı onlara aid olan  özbək türkcəsində olan yaşayış ərazilərinin adları  da tacikləşdirilir. Belə ki,  qədimlərdən Lakay adı ilə tanınan Lakay-Kulyab, Kektaş-Rudəki,  Bulunqur-Reqar, Lakaytau-Nurek adlandırılıb. Taboşar, Cirqatal, Qaratəkin, Kurqantəpə və digər şəhər və yaşayış məntəqələrinin adları da tacikləşdirilib. Buna haqq qazandırmaq üçün tacik rəsmiləri bu ərazilərin taciklərə aid olduğunu iddia edirlər. Özbəklərin sıxışdırılması prosesi özbək türklərinin dillərində olan məktəblərin bağladılmasında da özünü göstərməkdədir. Belə ki, əgər sovet dövründə Tacikistanda özbək dilində 150 məktəb fəaliyyət göstərirdisə, hazırda onların yarısı bağlanıb. Tacikistan hökumət orqanları hətta özbək dilində kinoların verilməsini, mahnıların oxunmasını qadağan edir, buna görə özbəklərə qarşı müxtəlif cəza tədbirləri həyata keçirirlər.

Bir sözlə, etnik özbəklərin süni şəkildə tacikləşdirilməsi nəticəsində  tacik əhalinin sayı artırılmaqdadır.

Tacikistanda yalnız etnik  özbəklərin süni şəkildə tacikləşdirilməsi və assimilyası deyil, digər xalqların da analoji şəkildə əridilməsi prosesi gedir. Məsələn, 1989-cu ildə keçirilən siyahıyaalmaya görə, adıçəkilən ölkədə 65 min etnik şuqnan, 13,2 min nəfər ruşan, 11,9 min nəfər vaxan, 5 min nəfər bartan, 3,3 min nəfər yazqulem və digər etnik qruplar yaşayırdılar.  Onların sayı təxminən  110-120 min nəfər hesab  edilirdi. Yəni bir az geriyə getsək, 1926-cı ildə əgər Tacikistanın Dağlıq Bədəxşan ərazisində yaşayanların 80 faizi qeyri-tacik millətindən idisə, bu gün assimilyasiya və süni şəkildə tacikləşdirmə prosesi nəticəsində adıçəkilən ərazidə yaşayanların 80 faizi hakim millətin nümayəndələridir.  Amma Tacikistandakı bəzi qüvvələr bununla kifayətlənməyib Özbəkistan, o cümlədən Qırğızıstana qarşı da ərazi iddiaları irəli sürməkdə, Buxaranın  və digər şəhərlərin onlara aid olduğunu  iddia etməkdədirlər. Halbuki tarixi faktlar da indiki Özbəkistan, Tacikistan və Qırğızıstan ərazilərində yaşayan əhalinin çox cüzi hissəsini təxminən 12-15 faizini taciklərin təşkil etdiyini sübut etməkdədir. Məsələn, 1822-ci ildə Buxara Əmirliyinə səyahət edən E. Meyendorf yazır ki, burada yaşayan yerli türk dilində danışan əhalinin sayı taciklərin sayından ən azı 3 dəfə çoxdur. 1848-ci ildə fransız M Lui Debye və M.V. Volmont tərəfindən  çap edilən "Tartarie, Afghanistan" (Vol.2.1) kitabında məhz E. Meyendorfa istinadən yazmışdılar ki, Buxara Əmirliyində yaşayan əhalinin çox böyük hissəsini türk dilində danışan yerli xalq təşkil edir.

 Faktlar nə deyir?

A. Qalkin isə 1890-cı ildə Buxara Xanlığı haqqında çap etdirdiyi oçerkində yazır: "Buxara Xanlığında yaşayan əhalinin üçdə iki hissəsini - 85 faizinə qədərini türk xalqları, özbəklər, türkmənlər, qırğızlar və digərləri təşkil edirlər. Özbəklər müxtəlif tayfalara bölünüblər. Buxara Xanlığında  yaşayan əhalinin yalnız 12 faizini irandilli xalqlar, o cümlədən taciklər təşkil edirlər. Onlar əsasən dağlıq ərazilərdə, Hissar və Darvaza əyalətlərində, qismən də kiçik şəhərlərdə yaşayırlar. Bölgədə yaşayan əhalinin 3 faizini isə digər xalqlar, o cümlədən yəhudilər (1,2 faiz), əfqanlar, farslar, ərəblər, induslar və digər etnik azlıqlar təşkil edirlər".

1920-ci ildə bolşevik işğalından sonra Buxara Xanlığının ərazisində Özbəkistan və Özbəkistanın tərkibində muxtar Tacikistan respublikası təşkil edildi.  1926-cı ildə keçirilən siyahıyaalmaya görə, Tacikistan Muxtar Respublikasının ərazisində 827,1 min nəfər yaşayırdı. Onların da 21,2 faizini özbəklər təşkil edirdi.  1929-cu ildə Moskvanın göstərişi ilə Tacikistan Özbəkistandan ayrılaraq müttəfiq respublikaya çevrildi. 1937-1939-cu illərdə Tacikistanda yaşayan əhalinin 21-23 faizini özbəklər təşkil edirdilər. Bir sözlə, qədim türk torpaqları hesabına bolşevik Rusiyası tərəfindən süni şəkildə yaradılan Tacikistanın Özbəkistana ərazi iddiaları  iddia etməsi gülünc görünür. Üstəlik, bu gün Tacikistanda  "özbək soyqırımı", "toponim soyqırımı  (özbək yer adlarının tacikləşdirilməsi) həyata keçirilməkdədir. Belə getsə, yaxın  30-40 ildən sonra Tacikistanda bu yerlərin ən qədim sakinləri olan özbəklərə rast gəlmək mümkün olmayacaq. 
"Zaman Azərbaycan"

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün

İtaliya mediası Bakıdan yazdı

29 Mart 2017 19:13

Məşhur tenniçsi qadın çimərlikdə - FOTO

29 Mart 2017 19:12

“Lokomotiv” Azərbaycan çempionu oldu

29 Mart 2017 19:07

Məşhur "rəqs edən milyonçu" Canluka Vakki Bakıya gəlir - FOTO

29 Mart 2017 19:05

ABŞ Konqresi yaxınlığında ATIŞMA

29 Mart 2017 19:05

Akademik Ramiz Mehdiyevin kitabı Moskvada nəşr edildi

29 Mart 2017 19:03

Uşağını öldürən atanın TÜKÜRPƏDİCİ QƏTL MESAJI - FOTOFAKT

29 Mart 2017 18:57

İranlı turist İrəvanda ASILDI

29 Mart 2017 18:53

"Kristal Abşeron"un ABB-nin adından yalan məlumat yaydığı üzə çıxdı

29 Mart 2017 18:52

Kartları birləşdirən azərbaycanlı: Koreyada maraqlı ixtira edən gənc

29 Mart 2017 18:52

"Od vurub yandıracağıq" - Erməni məmuru hədələdilər

29 Mart 2017 18:52

"Yenə öpdürmədi dodaqdan" - FOTO

29 Mart 2017 18:47

Hollandiyanın məşhur şirkətinə Türkiyədə qadağa qoyuldu

29 Mart 2017 18:44

İngiltərə Avropanın ən iri neft yatağını kəşf edib

29 Mart 2017 18:42

SON DƏQİQƏ: 146 nəfərlik gəmi batdı, 1 nəfər sağ qaldı

29 Mart 2017 18:42

Ermənistanda siyasi məhbusların yaxınları aksiya keçirirlər

29 Mart 2017 18:42

Ərindən ayrılan 34 yaşlı Arzunun MÜƏMMALI İNTİHARI - FOTO

29 Mart 2017 18:42

Bu küçələrdə də hərəkət məhdudlaşdırılır

29 Mart 2017 18:39

DƏHŞƏT - Bir şilləyə görə həmkəndlisinin bütün ailəsini öldürdü - VİDEO

29 Mart 2017 18:38

“Microsoft” şirkəti “Windows 10” sisteminin yeni versiyasını internetdə yerləşdirib

29 Mart 2017 18:35

Həmsədrlər Qarabağla bağlı birgə BƏYANAT İMZALADI

29 Mart 2017 18:33

Həmsədrlərdən Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı BƏYANAT

29 Mart 2017 18:32

Kinoteatrda YANĞIN - Təxminən min adam təxliyə olundu

29 Mart 2017 18:32

"Fast-food" restoranlarının 6 hiyləsi - FOTO

29 Mart 2017 18:32

Ukraynada əsgər zabitləri bıçaqladı

29 Mart 2017 18:29

Putindən Fələstin problemi ilə bağlı ÇAĞIRIŞ

29 Mart 2017 18:28

Mələkxanım imicini dəyişdi - FOTO

29 Mart 2017 18:27

Ronaldu: "Bəzi insanlar adımın aeroporta verilməsindən xoşlanmadı" - FOTO

29 Mart 2017 18:27

London regionlara müstəqillik əvəzinə yeni səlahiyyətlər vəd etdi

29 Mart 2017 18:23

Azərbaycan yeni təyyarələr alacaq

29 Mart 2017 18:22

Hakerlər "Muğanbank"ın saytını dağıdıb, belə yazdılar - FOTO

29 Mart 2017 18:19

BP 2017-ci ildə "Şahdəniz" yatağından sınaq rejimində qaz nəql edəcək

29 Mart 2017 18:17

31 mart soyqırım günü "Ünvansız qatar" göstəriləcək

29 Mart 2017 18:17

"Baharsız bahar"

29 Mart 2017 18:17

Mehman Hüseynovun vəsatətləri təmin edilmədi

29 Mart 2017 18:14

Merkel istefa üçün şərti açıqladı

29 Mart 2017 18:13

İranlı turistin asılmış meyiti tapıldı - İrəvanda

29 Mart 2017 18:12

Maral Tahirqızının şikayəti təmin olunmadı

29 Mart 2017 18:12

Azərbaycanlı model Tailandda yarıçılpaq... - FOTOLENT

29 Mart 2017 18:09

Fransua Fillonun yoldaşı Fenelope rəsmi olaraq

29 Mart 2017 18:06

Livan prezidenti yıxıldı

29 Mart 2017 18:05

Alimdən MÜBAHİSƏLİ TƏKLİF: “Günlərin adları dəyişdirilməlidir, çünki...” - MÜSAHİBƏ

29 Mart 2017 18:03

Putin yol polisinin rəisini işdən çıxardı

29 Mart 2017 17:59

"Məqsədimizə nail olmaq üçün..." - "Kəpəz"in futbolçusu

29 Mart 2017 17:57

Beynimizə istədiyimiz məlumatı yükləmək mümkün olacaq

29 Mart 2017 17:56

İkinci aprel müharibəsi - Ermənistandakı seçkilər nə vəd edir?

29 Mart 2017 17:54

Qiyməti əl yandıran məhsullar: 900 min dollara kompüter

29 Mart 2017 17:48

Ermənistandakı seçki saxtakarlıqları İFŞA EDİLDİ

29 Mart 2017 17:47

Xocalı soyqırımı ilə bağlı RF Dövlət Dumasına ünvanlanmış petisiyaya siz də QOŞULUN

29 Mart 2017 17:47

Bahar Muradova: "Beynəlxalq təşkilatlar yekdil mövqe nümayiş etdirməlidir"

29 Mart 2017 17:47