Sistemi ziyanverici proqramdan necə qorumaq olar?

Sistemi ziyanverici proqramdan necə qorumaq olar?
11:21 9 Yanvar 2016
Ölkə mətbuatı
A- A+

Ziyanverici proqramlar - informasiya sistemlərinə ziyan vurmaq üçün yaradılmış təhlükəli proqramlardır. Ziyanverici proqramlar sistemlərə istifadəçinin xəbəri və icazəsi olmadan yüklənir və kompüterin fəaliyyətinə təsir göstərir.
 
Ziyanverici proqramların daha geniş yayılmış növləri - troyanlar, casus proqramları, soxulcanlar, viruslar və şəbəkə qurdlarıdır. Rabitə və Yüksək  Texnologiyalar Nazirliyi yanında Elektron Təhlükəsizlik Mərkəzi  istifadəçilər üçün faydalı olacağını nəzərə alaraq ziyanverici proqramlarla bağlı tövsiyələr hazırlayıb.
 
  • Troyan - xüsusilə yoluxduğu kompüterdən məlumatların toplanması, onların dəyişdirilməsi, kompüterin hakerin nəzarətinə keçməsi və toplanmış məlumatları nəzarəti altında olduğu tərəfə ötürməsi ilə səciyyələnən ziyanverici proqramdır. Troyanların fəaliyyəti adətən iki mərhələdən ibarət olur. Birinci mərhələ hər hansı üsulla kompüterə göndərilmiş ziyanverici proqramı özündə saxlayan faylın kompüterə yüklənməsidir. Bu prosesə misal olaraq, daxilində troyan gizlədilmiş hər hansı şəklin açılması və bu zaman həmin ziyanverici proqramın kompüterə quraşdırılmasını göstərmək olar. Növbəti mərhələdə kompüterə quraşdırılmış ziyanverici proqram sayəsində kompüterin IP ünvanı müəyyən olunur və yoluxmuş kompüter hakerlər tərəfindən idarə olunan sistemin nəzarəti altına keçir. Bundan sonra yoluxmuş kompüter ona nəzarət edən sistem tərəfindən verilən əmrləri qəbul edir və həmin əmrlərə uyğun fəaliyyət göstərir.
 
  • Soxulcanlar (worms) - ziyanverici proqramların ümumi xüsusiyyətlərini özündə əks etdirsə də, öz yayılma xüsusiyyəti ilə onlardan fərqlənir. Belə ki, viruslardan fərqli olaraq, soxulcanlar özünü hər hansı fayla əlavə etməklə deyil, müstəqil şəkildə şəbəkə vasitəsi ilə yoluxur.
 
  • Rutkitlər (Rootkit) – informasiya sisteminə icazəsiz daxil olmaqla özünü gizləyən, administrator səlahiyyətlərini ələ keçirən və sistemi idarə edən ziyanvericidir.
 
 
  • Casus proqramlar - adlanan “spyware”-lər əsasən, kompüterə ziyan vurmur, onlar adətən məlumat oğurlayırlar.
 
Ziyanverici proqramların əsas xarakterik xüsusiyyətləri gizli formada yayılması və sistemə sızması, özünü gizləməsi və istifadəçinin xəbəri olmadan kompüterə ziyan vuraraq məlumatları oğurlamasıdır.
 
Ziyanverici proqramlar kompüterlərə necə nüfuz edir?
 
Ziyanverici proqramlar kompüterlərə İnternet və ya hər hansı yaddaş qurğuları vasitəsilə yoluxur. Belə ki, ziyanverici proqramlar sizin kompüterinizə e-poçt hesabınıza əlavə olunmuş müxtəlif növ fayllar vasitəsilə, eləcə də, internetdən kompüterinizə yükləmək istədiyiniz fayllar vasitəsilə yoluxa bilər. Hər hansı bir keçidə səhvən kliklədikdə və ya tanımadığınız veb sayta daxil olmaq istədikdə siz qeyri-etik məzmuna və ya ziyanverici proqrama malik veb sayta daxil ola bilərsiniz. İstifadəçilərə bir kompüterdən digərinə birbaşa fayl mübadiləsinə imkan verən (P2P) şəbəkələrdə ziyanverici proqramların kompüterlərə yoluxması və yayılması riski də çox böyükdür.
 
Ziyanverici proqramlar kompüterin işinə necə təsir edir?
 
Ümumiyyətlə, kompüterin ziyanverici proqrama yoluxması əlamətləri – “pop-up” (istifadəçinin fəaliyyətindən kənar, avtomatik şəkildə açılan, üzəçıxan) pəncərələr, sistemin performansının enməsi, brauzerə verilən sorğuların arzuolunmaz veb saytlara yönləndirilməsi və s. ola bilər. Ziyanverici proqramlar sistemin normal funksionallığını o dərəcədə aşağı sala bilər ki, sistemin öz işini dayandırması, məlumatların dəyişdirilməsi və şəbəkənin performansının enməsinə səbəb ola bilər. Bundan başqa, bəzən kompüteri yenidən işə salmaq və ya söndürmək mümkün olmur.
 
Kompüterinizin ziyanverici proqramlara yoluxduğunu düşünürsünüzsə:
 
 
  • Login, şifr və digər konfidensial məlumatlardan istifadəni dayandırın. Çünki siz klaviaturadan bu məlumatları daxil etdikcə onlar hakerə ötürülə bilər.
 
  • Dərhal şifrinizi dəyişin və həmin kompüterdən e-poçt və sosial şəbəkə hesablarınıza daxil olmayın.
 
 
  • Kompüterinizin əməliyyat sistemini onlayn təhlükələrdən qorumaq üçün antivirus proqram təminatlarından istifadə edin. Antivirus proqramlarını quraşdırmaq üçün onları etibarlı mənbələrdən endirin və ya əldə edin.
 
  • Mövcud antivirus proqramını işlək vəziyyətə gətirin. Əmin olun ki, antivirus yenilənib və o, kompüterinizi müntəzəm olaraq viruslara qarşı yoxlayır.
 
 
  • Tanımadığınız və ya özünüz quraşdırmadığınız proqram təminatlarının xəbərdarlıqlarına qarşı diqqətli olun. Xəbərdarlıqlarda başqa bir proqramı kompüterinizə yükləmək və quraşdırmağınız tələb oluna bilər. Bu cür xəbərdarlıqlara misal olaraq, xüsusilə kompüterinizdə virus olduğunu bildirən və təmizlənməsi üçün yalnız həmin proqramın istifadəsini tövsiyə edən mesajları misal göstərmək olar. Bu xəbərdarlıqlar çox zaman virus və ziyanverici proqramları asanlıqla sizin kompüterinizə quraşdırmaq üçün istifadə olunur.
 
Qurğularınızdakı proqram təminatlarını müntəzəm olaraq yeniləyin:
 
Kibercinayətkarlar hər zaman proqramlardakı boşluqlardan bacarıqla istifadə etməyə cəhd göstərirlər. Buna görə də:
 
 
  • Müntəzəm olaraq antivirus və anticasus proqram təminatlarını, əməliyyat sistemlərini, mətn prosessorlarını və digər proqramları yeniləyin;
 
  • Proqramların avtomatik yenilənmə funksiyasını aktiv edin;
 
 
  • İstifadə etmədiyiniz proqramları qurğularınızın əməliyyat sistemindən silin.
 
Mürəkkəb şifrlərdən istifadə edin və onları gizli saxlayın:
 
  • Mürəkkəb şifr - minimum 10 simvoldan ibarət olmalı, həmçinin tərkibində hərf, rəqəm və başqa simvolların birləşməsini saxlamalıdır;
 
  • Şifrinizi başqa şəxslərlə bölüşməyin və onları İnternet vasitəsilə ötürməyin;
 
 
  • Eyni şifri bir neçə sosial şəbəkə və ya e-poçt hesabında istifadə etməyin. Çünki şifriniz dələduz tərəfindən ələ keçirildiyi zaman bu sizin bütün hesablarınızın oğurlanması ilə nəticələnə bilər.
 
 
“Firewall”-u heç vaxt deaktiv etməyin:
 
 
“Firewall” kompüteriniz və İnternet arasında müdafiə səddi rolunu oynayır. Onun 1 dəqiqəlik belə sönməsi kompüterin ziyanvericiyə yoluxma riskini dəfələrlə artırır.
 
 
USB yaddaş qurğularından istifadə edərkən diqqətli olun:
 
 
  • Kompüterinizə naməlum USB tipli yaddaş qurğularını qoşmayın;
 
  • USB yaddaş qurğusundakı naməlum faylları açmayın;
 
 
  • USB yaddaş qurğularının kompüterə qoşulması zamanı avtomatik açılması prosesini sistemin sazlamaları bölməsindən deaktiv edin.
 

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Havanın temperaturu 41 dərəcəyədək yüksələcək

23 Avqust 2017 12:27

Bakıda ağac qalmaqalı

23 Avqust 2017 12:26

Müharibənin qarşısını almaq üçün YEGANƏ VARİANT: Moskvanın təklifi və REALLIQLAR

23 Avqust 2017 12:23

DİN meyxana ustası Bayram Kürdəxanılının ölümü ilə bağlı rəsmi məlumat yayıb

23 Avqust 2017 12:22

Xəyanət edən ərindən seksual geyimi ilə intiqam alan əfsanəvi LEDİ - FOTO

23 Avqust 2017 12:18

Prokuror DTX-nın keçirdiyi əməliyyat zamanı saxlanılan şəxslərə cəza istəyib

23 Avqust 2017 12:17

DÇ-2017: Qadın güləşçilərimiz mübarizəyə qoşulur

23 Avqust 2017 12:13

Paytaxtda iki ev yanıb, bir qadın ölüb

23 Avqust 2017 12:13

Azərbaycanda lisenziyasız kredit təşkilatı fəaliyyət göstərir

23 Avqust 2017 12:12

SOCAR əməkdaşları Yaponiyanın Vaseda Universitetinin treninq proqramında iştirak edəcəklər

23 Avqust 2017 12:12

Bakı sakini yanaraq öldü

23 Avqust 2017 12:09

O xərçəngin dərmanıdır, Azərbaycanda bitir

23 Avqust 2017 12:09

İspaniyalı futbolçu “Qəbələ”dən ayrılmasının səbəbini açıqlayıb

23 Avqust 2017 12:07

Gürcütanın Borjomi-Xaraqaul bölgəsində yanğın davam edir

23 Avqust 2017 12:07

Bakıda BÖYÜK SÖKÜNTÜ başlayır, 16 minə yaxın mənzil plana düşdü

23 Avqust 2017 12:03

8651 nəfər peşə məktəblərinə qəbul olunub

23 Avqust 2017 11:59

Bakını bürüyən toz dumanı

23 Avqust 2017 11:59

Kurtizanka idi, səfirlə evləndi, admiralın məşuqəsi oldu - TARİXİN ƏN QƏRİBƏ TALELİ QADINI - fotolar

23 Avqust 2017 11:53

İki məşhur klubdan Arda Turana təklif

23 Avqust 2017 11:47

“Neft Daşları”nda yeni quyu istismara verilib

23 Avqust 2017 11:47

Azərbaycanda ilk dəfə çarpaz orqan transplantasiyası əməliyyatı icra olunub

23 Avqust 2017 11:47

Samiraldo OD PÜSKÜRDÜ: "Kişiyəm, nəyəm, kimə nə dəxli var?!" - VİDEO

23 Avqust 2017 11:43

Sahibkarlara 180-dən çox investisiya təşviqi sənədi verilib

23 Avqust 2017 11:42

Azərbaycanlı qızın bu görüntüləri interneti "partlatdı"

23 Avqust 2017 11:40

Konqresdən Trampa Rusiya ilə bağlı QADAĞA

23 Avqust 2017 11:38

Bakıda Ukrayna Dövlət Bayrağı Günü qeyd olunub

23 Avqust 2017 11:37

“CinemaPlus” əsrin boks döyüşünü canlı yayımlayacaq

23 Avqust 2017 11:37

Sərdar Ortacın özündən 3 yaş kiçik qaynatası

23 Avqust 2017 11:36

Yeni virus onlayn oyun həvəskarlarını təhlükə altına qoyur

23 Avqust 2017 11:35

Rusiyada işdən çıxarılan şəxs zavod əməkdaşlarına bıçaqla hücum edib, 3 nəfər ölüb, 2 nəfər yaralanıb

23 Avqust 2017 11:32

2 yaşlı uşağı öldürən azərbaycanlı qadına 12 il həbs - QANDONDURAN CİNAYƏT

23 Avqust 2017 11:29

"Qarabağ" bu gün "Kopenhagen" səddini keçə biləcəkmi? - AZARKEŞLƏR ARASINDA SORĞU

23 Avqust 2017 11:24

“Əbədi müttəfiq”dən geosiyasi düşmənə: Böyük layihə BAŞ TUTACAQMI?

23 Avqust 2017 11:23

Bakıda toz dumanı bir qədər də arta bilər

23 Avqust 2017 11:21

Çempionu döyüb öldürən azərbaycanlı Anarın yerini deyənə 500 minlik MÜKAFAT VƏDİ

23 Avqust 2017 11:19

Qardaşı qızı ilə sevgili olan aparıcı məhkəməyə verildi - FOTO

23 Avqust 2017 11:18

Səfirlik: "Azərbaycan bütün platformalarda beynəlxalq terrorizmlə mübarizə üzrə təşəbbüsləri dəstəkləyir"

23 Avqust 2017 11:17

Azərbaycanın qadın güləşçiləri dünya çempionatında mübarizəyə qoşulur

23 Avqust 2017 11:17

Yığmamız Belarusa uduzdu

23 Avqust 2017 11:17

Naxçıvanda hücum təyyarələri havaya qalxdı

23 Avqust 2017 11:16

Bakıdakı qatı toz dumanının səbəbi açıqlandı

23 Avqust 2017 11:14

"Harvey" tropik qasırğası ABŞ-da benzini bahalaşdırıb

23 Avqust 2017 11:12

Soçi görüşündə nə baş verəcək? - Qərbdə yar axtaran Ermənistanı hansı faciələr gözləyir?

23 Avqust 2017 11:08

"Kopenhagen" - "Qarabağ": bukmeykerlər nə deyir?

23 Avqust 2017 11:07

Prezident orta məktəbin yeni korpusunun açılışında

23 Avqust 2017 11:07

Gürcüstanda iki mikroavtobus toqquşub, 28 nəfər xəsarət alıb

23 Avqust 2017 11:02

“Kopenhagen”in futbolçusu: “Vardar" və "Sonderyuske" ilə oyunlardan nəticə çıxarmalıyıq"

23 Avqust 2017 11:02

Türkiyə 10 minlik yeni ordu yaradır

23 Avqust 2017 10:59

Corc Kluni 1 milyon dolları görün nəyə xərclədi

23 Avqust 2017 10:53

"Qarabağ" tarixi oyuna çıxır

23 Avqust 2017 10:51