Böhran, əslində, inkişafdır

Böhran, əslində, inkişafdır
09:57 11 Yanvar 2016
32 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Dünya iqtisadiyyatı yeni böhran içində vurnuxur, qıvrılır, çıxış yolu arayır. Nə baş verir: qlobal maliyyə və iqtisadi sistem çökür, yoxsa bundan sonrakı inkişafa, "sağalma"ğa doğru son maneəni qət edirik?
İlk baxışdan qəribə, hətta paradoksal görünsə də, ikinci varianta üstünlük verirəm.
Baş verənləri mümkün qədər sadə izah etməyə çalışsaq, ciddi fərqlərin varlığına rəğmən indiki vəziyyət 30 il əvvəlki situasiyanın, sanki, təkrarıdır.
Xatırladım: həmin vaxilarda dünya iqtisadiyyatı 1970-ci illərin sonu-1980-ci illərinə əvvəlindəki böhrandan çətinliklə çıxırdı. ABŞ və Avropa Birliyinin iqtisadiyyatı neft qiymətlərinin onilliklər boyu davam etmiş bahalığı nəticəsində zəifləmişdi. Kütləvi silahlanma, maliyyə bazarlarındakı burulğanlar da bir yandan.

Fəqət, artıq 1983-1984-cü illərdə cavab tədbirləri hiss olundu. ABŞ-da inflyasiyanın tempi aşağı salındı, dollar sürətlə bahalaşmağa başladı, dünyanın ən müxtəlif ölkələrindən maliyyə axını Birləşmiş Ştatlara döndü.
Bir az da keçdi, bəlli oldu ki, dünya bazarlarında neftin həddən artıq baha olması ABŞ yox, SSRİ-nin iqtisadiyyatının çökməsinin əsasını qoydu. Qərbdə iqtisadi inkişaf sürətləndi, "soyuq savaş" başa çatdı, 1990-cı illər isə tarixin sonunun çatdığını deyənlər artdı. Çünki Qərb həddən artıq uğurlu idi.
İndi tarixin yeni döngəsi üçün start mövqeləridir. 30 il əvvəl olduğu kimi, böhran yenə Qərbi daha da güüclüü edəcək, Qərbin rəqiblərini daha da zəiflədəcək.
Son onilliklərdəki iqtisadi ləngərlərin məntiqinə nəzər salaq.
1970-ci illərdə Qərb ölkələrində bədbinlik hökm sürürdü. Asiya və Afrikada müstəmləkə zülmündən qurtulmuş ölkələr yeni iqtisadi düzəni tələb edirdilər. Ərəb ölkələri xam neftin qiymətini iki dəfə qaldırdılar və buna görə də 1982-ci ildə "qara qızıl"ın qiymətləri 1972-ci illə müqayisədə nominal hesabla 13,3 dəfə artıqdılar. 1980-ci ildə ABŞ-da illik inflyasiya tarixi maksimum təşkil edən 10,3 faizə çatmışdı. 1984-cı ildə DİJA (Dow Jones Industrial Average İndex) 1972-ci illə müqayisədə 2 dəfə aşağı idi.

Formal olaraq SSRİ qüdrətinin zirvəsində idi və bu səbəbdən də 1979-cu ildə Əfqanıstanı işğal etdi. Yaponiya amerikalılar üçün yaxın gələcəkdə ABŞ-ı dünyanın ən qüdrətli iqtisadiyyatı mövqeyindən devirəcək ölkə təsiri bağışlayırdı.
Amma sonra çağırışlara cavab verən və təhlükələrin qarşısından geri çəkilməyən Qərb "ayıldı". Texnologi üstünluk ona liderliyi geri qaytarmağa imkan verdi, inkişaf etməkdə olan dövlətlər borc bataqlığına sürükləndi (1984-1987-ci illərdə dünyada rekord sayda suveren defoltlar qeydə alındı), Sovetlər Birliyinin sonu isə sürətli və kədərli odu.
Elə həmin vaxtda tarixin yeni mərhələsi başlandı və göstərdi ki, hətta çox ağrılı təcrübə belə, səhvlərdən nəticə çıxara bilməyənlərə, ya da bunu etmək istəməyənlərə heç nəyi öyrədə bilməz.
Yeni tarixi dövrün BİRİNCİ MƏRHƏLƏsi 1990-cu illərin sonlarına və 2000-ci illərin əvvəllərinə təsadüf etdi. Həmin mərhələnin əsas məqamları inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sənayeləşmənin sürətlənməsi, xammal bazarlarında qiymətlər "inqilabı" üçün zəmin hazırlanması oldu. Asiya ölkələrinin emal sənayesinin sürətli inkişafı istehlak və yüksək texnologiya məhsullarının əksəriyyətinin qiymətlərini aşağı saldı, tələbatı artırdı. Tələbatın artımı isə istehsalın tam fərqli həcmini tələb etdiyindən xammalın az qala bütün növləri bahalaşdı.
İndi geriyə baxanda 1997-1998-ci illərdə Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində yaşanmış ağır böhran sənaye dirçəlişini cəmi bir neçə ay ləngitmiş "qısamüddətli zökəm" təsiri bağışlaya bilər. Çinin imkanları az qala hədsiz təsir bağışlayırdı. İqtisadçı ekspert Cim O-Nil isə BRİCS ideyası ilə eynən "tarixin sonu"ndan bəhs edən Frensis Fukuyama qədər populyarlaşdı.

Xammalın və enerjidaşıyıcılarının bahalaşması sayəsində başqa şərtlərdə və situasiyada hətta uğurlu inkişaf üçün zərrə qədər şansları olmayan Nigeriya, Venesuela, Rusiya kimi ölkələr də inkişaf etdilər.
İKİNCİ MƏRHƏLƏ 2000-ci illərin ortalarına, bazarlara nisbi stabilləşmənin qayıtdığı dövrlərə təsadüf edir. Xam neftin qiymətləri qismən normallaşdı. 2009-cu ildəki geriləmə nəzərə alınsa belə, 2007-2014-cı illərdə neftin bir bareli orta hesabla 92,7 dollardan satılırdı. Bu isə 1990-cı illərdəki orta səviyyədən 3,4 dəfə çox idi.
Qərb ölkələrinin iqtisadiyyatları xammalın bahalığına uyğunlaşdılar. 2008-2009-cu illərdəki  ağır maliyyə və iqtisadi böhransa dünya bazarlarında aktiv şəkildə borc almağa başlamış inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün tələyə çevrildi.
Sonucda ağır böhranı Qərb 30 il əvvəlki dövrlə müqayisədə nisbətən az itkilərlə başa vurdu.
Xammal bazarlarındakı yüsək kotirovkalar o zamanadək misli görünməmiş qənaət dalğasını yaratdı, bəpa olunan enerji mənbələrinin istehsalını kəkin şəkildə artırdı, neft və təbii qaz hasilatında texniki inqilaba təkan verdi.
Bütün bunlar ABŞ və Avropa Birliyində sənaye istehsalının artımına səbəb oldu, inkişaf etməkdə olan ölkələrin istehlak bazarlarında təklif tələbatı üstələdi. Yaşananların məntiqi sonucu Çin iqtisadiyyatında inkişafın zəifləməsi oldu ki, həmin hadisə də xammal qiymətlərinin ucuzlaşacağının ilk xəbərdarlığı idi.
Son illərdə həddən artıq bədxərcliklə yaşayan, neft və qaz satışlarından əldə olunan pullara güvənən ölkələr hasilatı azaltmadıqlarından yeni ucuzlaşmaya səbəb oldular.
Hazırda yaşanan ÜÇÜNCÜ MƏRHƏLƏ 1980-ci illərdəki situasiyanın təkrarıdır. ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi faiz dərəcələrini artırmağa davam edir, Avropa Birliyinin Mərkəzi Bankı da analoji qərar qəbul etməyə hazırlaşır. Bu isə inkişaf etməkdə olan ölkələrdən pulların Qərbə axınına, həmin dövlətlərin valyuta ehtiyatlarının azalmasına səbəb olacaq.
Məsələn, Çin ötən il valyuta ehtiyatlarının 512 milyardını itirib.

Geri qayıdan investisiyalar ABŞ və Avropa Birliyinin iqtisadiyyatlarına yeni təkan olacaq, dolları daha da möhkəmləndirəcək.
OPEC, xüsusilə də Səudiyyə Ərəbistanının sutkalıq hasilat tempini aşağı salmaq istəməməsi, İranın da dünya bazarlarına çıxardığı xam neftin həcmini artırmağa hazırlaşması "qara qızıl"ın satış qiymətlərini 1 barrel üçün 25-27 dolara sala bilər.
Bir neçə ay sonra dünyanın əksər yerlərində istehlak məhsullarına tələbat kəskin şəkildə azalacaq, Çin fond birjalarındakı əməliyyatları bir neçə dəfə dayandırmaq məcburiyyətində qalacaq.
Çin iqtisadiyyatının real artım templəri bu il 4-4,5 faizi keçməyəcəyindən bazarların "Səmaaltı imperiya"nın maliyyəsinə inamı azalacaq.
Böhranı yalnız iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunu sürətlə inkişaf etdirən dövlətlər nisbətən az itkilərlə dəf edə biləcəklər.
Göründüyü kimi, dünya Qərbin yeni intibah mərhələsinə qədəm qoyur. Bəhs etdiyimiz mərhələ 2020-ci illərədək davam edə bilər və əvvəllər olduğu kimi, Qərbin maliyyə sisteminin stabilliyinə yönələ bilər. ABŞ və Avropa Birliyi indi investisiyalar üçün ən etibarlı məkanlar təsiri bağışlayırlar. Böhran həm də bərpa olunan enerji və xammala qənaət, biotexnologiyalar və səhiyyə, habelə süni intellektin yaradılmasına söykənən yeni innovasiya dalğası yaradacaq.
Belə şəraitdə dolların çökəcəyi, BRİCS ölkələrinin sürətlə inkişaf edəcəkləri, neft qiymətlərinin qəflətən bahalaşacağı və s. kimi xəyallara inanmağa dəyməz.

Bütün bunları Corc Soros da daxil olmaqla, məşhur investorların bəhs etdikləri "yeni qlobal böhran"" saymaq olarmı?
Qismən, çünki yaşananlar dövrü olaraq bu və digər, obyektiv və ya təsadüfi şərtlərlə pozulan normaya qayıdışdır. Normal cəmiyyətdə, ölkədə və sosiumda primitiv həyasızlıq və qabalıqla müqayisədə intellektin qazancı daha çoxdur, qanunlara riayət etmək cinayətkarlıqla müqayisədə uğurun daha asan reseptidir, ən nəhayət, əmək və insan kapitalına stavka sonsuz xammal satışlarına ümiddən daha effektivdir.
İnkişaf etməkdə olan ölkələrin 2000-ci illərdəki qəfil sıçrayışları yüz milyonlarla insana ümid verdi, müasir yüksək texnologiyalı məhsulların satış bazarlarını genişləndirdi.
Lakin Karaka, Ər-Riyad, Tehran, Laqos, Pekin, Yohannesburq və başqa şəhərlərdəki insanların tam əksəriyyətinin hələ ötən ilin əvvəllərində qaçılmaz reallıq, gerçəklik saydıqları nəsnənin illüziya olduğu aşkarlandı.
Sadəcə, xammal heç bir ölkəni inkişaf etdirə bilməz, dünya iqtisadiyyatında və siyasətində inqilab yaratmaz.
Hər şeyə rəğmən, dünya iqtisadiyyatı stabilliyi sevir.

Elçin Alıoğlu
Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün

Qahirədə Mursinin 20 tərəfdarı edam cəzası aldı

25 Aprel 2017 08:32

Samsung Galaxy S8 və S8+ satışa çıxarıldı

25 Aprel 2017 08:32

KİV: İraqda çöldonuzları İŞİD terrorçularını parçaladı

25 Aprel 2017 08:28

101 yaşlı idmançı 100 metrlik məsafəni qaşdı - FOTO

25 Aprel 2017 08:27

Duşan Popov - ikiqat casus

25 Aprel 2017 08:27

ABŞ-da atışma: azı 2 nəfər yaralanıb

25 Aprel 2017 08:22

Tənha dostların yarını tapmaq üçün əlavə yaradıldı

25 Aprel 2017 08:22

ABŞ-da yeni nazir təyinatı

25 Aprel 2017 08:18

Elton Con reanimasiyaya düşüb - FOTO

25 Aprel 2017 08:17

Tacikistanın qədim sakinləri: Lakay türkləri

25 Aprel 2017 08:17

ABŞ-ın yeni kənd təsərrüfatı naziri təyin edilib

25 Aprel 2017 08:17

Çilidə 7,1 bal gücündə zəlzələ olub

25 Aprel 2017 08:12

“Yandeks” onlayn tibbi xidmətlər göstərəcək

25 Aprel 2017 08:12

Dörd ilə insan beyni kompüterlə əlaqələndiriləcək

25 Aprel 2017 08:05

Goranboyda 4 otaqlı ev yanıb

25 Aprel 2017 08:05

Şimal qütbünü kim kəşf edib, Frederik Kuk, yoxsa Robert Piri?

25 Aprel 2017 08:05

101 yaşlı idmançıdan inanılmaz qələbə - VİDEO

25 Aprel 2017 08:03

Masazırda Kamaz Opel-ə çırpıldı: 3 yaralı - FOTO

25 Aprel 2017 07:57

5 medal qazanan Azərbaycan cüdoçuları Vətənə qayıdıblar - FOTO

25 Aprel 2017 07:52

Facebook dəri ilə “eşitməyə” kömək edəcək

25 Aprel 2017 07:52

Səhhətinizin vəziyyətini 1 DƏQİQƏYƏ ÖYRƏNİN - FOTO

25 Aprel 2017 07:48

Bakıda "təcili yardım"ın sürücüsü və tibb bacısı döyülüb - FOTO

25 Aprel 2017 07:47

iPhone 8-in çertyoju internetə sızdırılıb

25 Aprel 2017 07:47

Reallıq eynəyi cihazları əvəzləyəcək

25 Aprel 2017 07:37

Lüks velosiped - FOTO

25 Aprel 2017 07:32

Bütün qitələri gəzərək ov edən azərbaycanlı ovçu - VİDEO

25 Aprel 2017 07:28

Əlavə reallıq 18,5 milyard dollara çatacaq

25 Aprel 2017 07:27

Windows 10 üçün böyük yeniləmələr var

25 Aprel 2017 07:12

Robot çinlilərin üzünü qara çıxartdı

25 Aprel 2017 07:03

ABŞ Ukraynaya maliyyə yardımını azaldır

25 Aprel 2017 06:44

İspan gözəlin FOTOları

25 Aprel 2017 06:32

Dünya üzrə metronun qəribə sərnişinləri - FOTOLAR

25 Aprel 2017 06:28

ABŞ-da təyyarə qəzası: ölən və yaralanan var

25 Aprel 2017 06:09

Cici və Mert - FOTO

25 Aprel 2017 05:37

Cüdoçularımız vətənə qayıtdı - 5 medalla

25 Aprel 2017 05:28

Goranboyda 4 otaqlı ev yandı

25 Aprel 2017 05:04

Sorğu: Fransada seçkilərdə Makron qalib gələcək

25 Aprel 2017 04:44

Jozefin olduğu kimi - FOTO

25 Aprel 2017 04:32

ABŞ-da atışma - 2 yaralı

25 Aprel 2017 04:28

Almatıda metroda bomba həyəcanı

25 Aprel 2017 03:49

İranda 593 məhbus əfv edildi

25 Aprel 2017 03:33

Məşhur filmdəki otaq yenidən yaradıldı - FOTO

25 Aprel 2017 03:32

Azərbaycanlı "Eurovision" fanları İtaliya dedi -

25 Aprel 2017 03:25

Masazır dairəsində "KamAZ"la "Opel" toqquşdu

25 Aprel 2017 02:48

"Çelsi" "Mançester Yunayted"in transfer hədəfinə elçi düşüb -

25 Aprel 2017 02:36

58 yaşlı aktrisa romantik obrazda - FOTO

25 Aprel 2017 02:32

Çilidə DƏHŞƏTLİ ZƏLZƏLƏ - 7,1 bal

25 Aprel 2017 02:23

Avropa çempionları Bakıya döndü

25 Aprel 2017 02:19

Çilidə 7,1 ballıq zəlzələ

25 Aprel 2017 02:09

YENİ KƏŞF - Saçı analiz edib, xəstəliklərdən xəbər verəcəklər

25 Aprel 2017 02:03