Riyaziyyatdakı “x” (iks) məchulu necə yarandi?

Riyaziyyatdakı “x” (iks) məchulu necə yarandi?
23:42 11 Oktyabr 2016
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bütün elmlərdə olduğu kimi, riyaziyyat elmində də ilkin və hamı tərəfindən qəbul edilən anlayışlar mövcuddur. Belə anlayışlardan biri də məchul məfhumudur. Müasir riyaziyyatda bilinməyən ədədi, yəni məchulu göstərmək üçün "x" (iks) hərfindən istifadə edirlər.

Beynəlxalq səviyyədə bu hərf məchulun simvolu kimi qəbul edilmişdir. Bütün ölkələrdə məchulu "x" hərfi ilə ifadə edirlər. Bəs, bunun səbəbi nədir? Niyə başqa hər hansı hərf deyil, məhz "x" hərfi məchulu göstərir? Bu qayda nə zamandan mövcuddur? Və nəhayət, məchulu ifadə edən "x" (iks) hərfinin müsəlmanlarla hansı əlaqəsi var?

Milli.Az islam.az-a istinadən bildirir ki, sən demə, hələ orta məktəbin riyaziyyat fənnindəki tənliklərdən bizə tanış olan "x" (iks) simvolunun müsəlmanlarla birbaşa əlaqəsi vardır. Mövzuya keçməzdən əvvəl bunu xatırlatmaq istərdim ki, müasir riyaziyyat elminin əsas bölmələrindən biri olan cəbr və ən mühüm riyazi anlayışlardan olan alqoritm də öz adına görə müsəlmanlara borcludur. Miladi IX əsrdə yaşamış görkəmli müsəlman alimi Mühəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi riyaziyyat, coğrafiya, astronomiya kimi elm sahələrində misilsiz bilik sahibi olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Xarəzminin ixtira etdiyi alqoritm anlayışı bu gün onun özünün adını daşıyır. Belə ki, əl-"Xarəzmi" adını Avropa alimləri öz kitablarında "alqoritm" şəklində qeyd etmişdilər. Xarəzminin riyaziyyat mövzusunda ən məşhur əsəri olan "Kitab əl-müxtəsər fi hesab əl-cəbr və-l-müqabələ" kitabı orta əsrlərdə Avropada ən çox oxunan, öyrənilən və tədris edilən riyaziyyat dərsliyi sayılırdı. Qeyd edək ki, dünya miqyasında istifadə edilən "algebra" termini də "əl-cəbr" sözünün latınlaşdırılmış variantıdır.

Məlumdur ki, müsəlmanların elmi naliliyyətləri orta əsrlərdə əsasən Əndəlus əmirliyinin vasitəsilə Avropaya ötürülürdü. Avropanın asilzadə ailələrinin övladları, elm adamları Əndəlusa axışır, burada müsəlmanlardan bilik əldə edirdilər. Əndəlus əmirliyindəki elm mühitinin dili ərəb dili sayılırdı. Avropa xalqları müsəlman alimlərin kitabları ilə ya birbaşa ərəb dili, ya da ispan dilinin vasitəçiliyi sayəsində tanış olurdular. Belə ki, bu kitablar çox zaman Əndəlus əmirliyinin yerləşdiyi Pireney yarımadasının yerli əhalisinin dili olan ispan dilinə tərcümə edilir, daha sonra başqa dillərə çevrilirdi. Aşağıda qeyd edəcəyimiz məsələ də ispan dilinin orfoqrafik quruluşu ilə birbaşa bağlıdır.

Ərəb dilində qələmə alınmış riyaziyyat kitablarında məchulu bildirmək üçün "şey" (şey'un) kəlməsindən istifadə edirdilər. Bu kitabları ispan dilinə çevirən tərcüməçilər belə bir çətinliklə üzləşdilər: ispan dilində "ş" səsini ifadə edən hərf yoxdur. Ona görə də tərcüməçilər məchulu bildirmək üçün üsul tapmağa çətinlik çəkirdilər. Əvvəlcə belə qərara alındı ki, "şey'un" sözündəki "ş" hərfini ispan dilindəki "ck" hərf birləşməsi ilə əvəz etsinlər. Bu isə qalın "k" hərfini ifadə edirdi. Yunan əlifbasındakı "kay" hərfi də eyni səsi bildirir. Bu hərfin yazılışı indiki "x" hərfini müəyyən qədər xatırladırdı. Ona görə də tərcüməçilər rahatlıq naminə "ck" birləşməsini yunan əlifbasındakı "kay" hərfi ilə əvəz etdilər. Amma orta əsrlərdə bütün kitablar son mərhələdə latın dilinə tərcümə edilirdi. Xüsusilə, Avropada müsəlmanların hərbi-siyasi, elmi-mədəni gücü zəiflədikdən, axırda isə bütün müsəlmanlar qitədən qovulduqdan sonra müsəlman irsinin latın dilinə tərcüməsi sürətləndi. Latın dili Avropanın universal elm dili idi. İndiki ingilis dili hansı universallığa malikdirsə, latın dili də eyni statusu daşıyırdı. Beləliklə, tərcümə prosesində yunan əlifbasının "kay" hərfi latın əlifbasının "x" (iks) hərfi ilə əvəz edildi. Məchulu bildirmək üçün ərəb dilindəki "şey" (şey'un) kəlməsinin ilk hərfinə əvəz olaraq latın əlifbasının "x" hərfindən istifadə etməyə başladılar. Sonrakı əsrlərdə də bu ənənə davam etdi. Hal-hazırda da beynəlxalq elmi ədəbiyyatda məchulu "x" (iks) hərfi ilə ifadə edirlər.

Sən demə, əsrlərdir beynəlxalq səviyyədə istifadə edilən "x" simvolunun yaranmasının səbəbi... ispan dilində "ş" səsinin olmaması imiş...

Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Qasırğa Moskvanı bu vəziyyətə saldı - FOTOLAR

30 May 2017 01:13

Sirri açılmayan -

30 May 2017 01:03

Pələng zoopark əməkdaşını parçaladı

30 May 2017 00:54

Uyuşdurucu, kimyəvi maddə, stress çarxı - Dünyada qadağan olunan 10 POPULYAR OYUNCAQ - VİDEO

30 May 2017 00:48

Süni ətlə bağlı yayılan video narahatlıq yaradıb -

30 May 2017 00:45

Ziqmar Qabriel ABŞ-ı tənqid atəşinə tutdu

30 May 2017 00:29

Pələng zooparkın qadın işçisini parçaladı - VİDEO

30 May 2017 00:28

Misir Liviyada terrorçuların mövqelərini bombaladı

30 May 2017 00:28

Azərbaycan gözəli evlilik verilişinə çıxdı - VİDEO - FOTO

30 May 2017 00:27

Üzümə oxşayan rus alçası

30 May 2017 00:05

Orta yaşlı kişilərdə səsdəki azacıq dəyişiklər həyat üçün təhlükəlidir

30 May 2017 00:05

Günün qoroskopu: xam xəyallar qurmağa çox aludə olmayın

30 May 2017 00:05

Astroloji proqnoz - 30 may

30 May 2017 00:03

Misir Liviya ərazisini bombaladı

29 May 2017 23:59

Hind filmlərinə çəkilməmə səbəbi güldürdü - FOTO

29 May 2017 23:57

Sağlam qidalanma şərtləri

29 May 2017 23:57

5 qol vuruldu -

29 May 2017 23:55

Bu il sirli planet Yerlə toqquşacaq - Bəşəriyyət məhv olacaq?

29 May 2017 23:52

Ən zəif nəfəsalma sistemi hansı qan qrupundadır?

29 May 2017 23:52

Orqanizmin yod tələbatı

29 May 2017 23:52

Bu əriklər sağlamlıq üçün təhlükəlidir

29 May 2017 23:52

Azərbaycanın Braziliyadakı səfiri yerli radioya müsahibə verib

29 May 2017 23:47

Qəhvənin insan orqanizminə İNANILMAZ TƏSİRİ

29 May 2017 23:47

Çoban ürək tutmasından ölüb

29 May 2017 23:42

Doğuş ağrılarını azaldan ORİJİNAL ÜSUL

29 May 2017 23:42

Valideynlərin boşanması uşaqların sağlamlığını korlayır

29 May 2017 23:37

Qazaxda çoban ürək tutmasından öldü

29 May 2017 23:34

Daha heç kim qızları zorlaya bilməyəcək - MÜDHİŞ İXTİRA

29 May 2017 23:32

XANIMLAR, DİQQƏT: Ayda 10 dəqiqə ayırmaqla xərçəngdən qoruna bilərsiniz

29 May 2017 23:32

VALİDEYNLƏRƏ ÇAĞIRIŞ: Uşaqlarınızı açıq havaya çıxarın

29 May 2017 23:32

Yəməndə vəba epidemiyası nəticəsində 500 nəfər ölüb

29 May 2017 23:32

Kaliforniya ştat qanunvericiləri

29 May 2017 23:28

Yastı qarın üçün 8 TÖVSİYƏ - idmansız və pəhrizsiz!

29 May 2017 23:27

2000-ci illərə damğa vuran məşhur serialın balaca qəhrəmanını TANIMAYACAQSIZ - FOTO

29 May 2017 23:27

Dibçəkdə çətənə bitkisi əkən şəxs tutuldu - FOTOLAR

29 May 2017 23:23

Britaniyada pələng zoopark əməkdaşını parçalayıb

29 May 2017 23:22

Dünyanın ən qəribə ölümləri - FOTO

29 May 2017 23:17

Çimərlik paltarı geyinən İLK XANIM: tarixdə ad qoymuş qadınlar - FOTO

29 May 2017 23:17

Bella qəribə geyimi ilə diqqət çəkdi - FOTO

29 May 2017 23:12

64 yaşlı kişi ağacdan yıxılaraq xəsarət aldı - Balakəndə

29 May 2017 23:09

Dəhşətə gələcəyiniz 15 TARİXİ FAKT - FOTOLAR

29 May 2017 23:08

Ramazan ayının dördüncü gününün duası -

29 May 2017 23:08

Dəridəki qırışları açan MÖCÜZƏVİ MASKA

29 May 2017 23:05

Belə parıltılı paltarlar dəbdədir - FOTO

29 May 2017 23:05

24 yaşlı qız zəhərlənib

29 May 2017 22:57

Xırdalanda mənzildə yanğın baş verib

29 May 2017 22:56

Kosmetik bitki yağlarının QORXUNC FƏSADLARI - XƏBƏRDARLIQ

29 May 2017 22:52

Ağcabədidə qadın zəhərləndi

29 May 2017 22:49

Cocuq Mərcanlıda 1200-dən çox qəlpə aşkarlandı

29 May 2017 22:48

Dodon Rusiya diplomatlarının qovulmasını pisləyib

29 May 2017 22:47