Riyaziyyatdakı “x” (iks) məchulu necə yarandi?

Riyaziyyatdakı “x” (iks) məchulu necə yarandi?
23:42 11 Oktyabr 2016
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bütün elmlərdə olduğu kimi, riyaziyyat elmində də ilkin və hamı tərəfindən qəbul edilən anlayışlar mövcuddur. Belə anlayışlardan biri də məchul məfhumudur. Müasir riyaziyyatda bilinməyən ədədi, yəni məchulu göstərmək üçün "x" (iks) hərfindən istifadə edirlər.

Beynəlxalq səviyyədə bu hərf məchulun simvolu kimi qəbul edilmişdir. Bütün ölkələrdə məchulu "x" hərfi ilə ifadə edirlər. Bəs, bunun səbəbi nədir? Niyə başqa hər hansı hərf deyil, məhz "x" hərfi məchulu göstərir? Bu qayda nə zamandan mövcuddur? Və nəhayət, məchulu ifadə edən "x" (iks) hərfinin müsəlmanlarla hansı əlaqəsi var?

Milli.Az islam.az-a istinadən bildirir ki, sən demə, hələ orta məktəbin riyaziyyat fənnindəki tənliklərdən bizə tanış olan "x" (iks) simvolunun müsəlmanlarla birbaşa əlaqəsi vardır. Mövzuya keçməzdən əvvəl bunu xatırlatmaq istərdim ki, müasir riyaziyyat elminin əsas bölmələrindən biri olan cəbr və ən mühüm riyazi anlayışlardan olan alqoritm də öz adına görə müsəlmanlara borcludur. Miladi IX əsrdə yaşamış görkəmli müsəlman alimi Mühəmməd ibn Musa əl-Xarəzmi riyaziyyat, coğrafiya, astronomiya kimi elm sahələrində misilsiz bilik sahibi olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Xarəzminin ixtira etdiyi alqoritm anlayışı bu gün onun özünün adını daşıyır. Belə ki, əl-"Xarəzmi" adını Avropa alimləri öz kitablarında "alqoritm" şəklində qeyd etmişdilər. Xarəzminin riyaziyyat mövzusunda ən məşhur əsəri olan "Kitab əl-müxtəsər fi hesab əl-cəbr və-l-müqabələ" kitabı orta əsrlərdə Avropada ən çox oxunan, öyrənilən və tədris edilən riyaziyyat dərsliyi sayılırdı. Qeyd edək ki, dünya miqyasında istifadə edilən "algebra" termini də "əl-cəbr" sözünün latınlaşdırılmış variantıdır.

Məlumdur ki, müsəlmanların elmi naliliyyətləri orta əsrlərdə əsasən Əndəlus əmirliyinin vasitəsilə Avropaya ötürülürdü. Avropanın asilzadə ailələrinin övladları, elm adamları Əndəlusa axışır, burada müsəlmanlardan bilik əldə edirdilər. Əndəlus əmirliyindəki elm mühitinin dili ərəb dili sayılırdı. Avropa xalqları müsəlman alimlərin kitabları ilə ya birbaşa ərəb dili, ya da ispan dilinin vasitəçiliyi sayəsində tanış olurdular. Belə ki, bu kitablar çox zaman Əndəlus əmirliyinin yerləşdiyi Pireney yarımadasının yerli əhalisinin dili olan ispan dilinə tərcümə edilir, daha sonra başqa dillərə çevrilirdi. Aşağıda qeyd edəcəyimiz məsələ də ispan dilinin orfoqrafik quruluşu ilə birbaşa bağlıdır.

Ərəb dilində qələmə alınmış riyaziyyat kitablarında məchulu bildirmək üçün "şey" (şey'un) kəlməsindən istifadə edirdilər. Bu kitabları ispan dilinə çevirən tərcüməçilər belə bir çətinliklə üzləşdilər: ispan dilində "ş" səsini ifadə edən hərf yoxdur. Ona görə də tərcüməçilər məchulu bildirmək üçün üsul tapmağa çətinlik çəkirdilər. Əvvəlcə belə qərara alındı ki, "şey'un" sözündəki "ş" hərfini ispan dilindəki "ck" hərf birləşməsi ilə əvəz etsinlər. Bu isə qalın "k" hərfini ifadə edirdi. Yunan əlifbasındakı "kay" hərfi də eyni səsi bildirir. Bu hərfin yazılışı indiki "x" hərfini müəyyən qədər xatırladırdı. Ona görə də tərcüməçilər rahatlıq naminə "ck" birləşməsini yunan əlifbasındakı "kay" hərfi ilə əvəz etdilər. Amma orta əsrlərdə bütün kitablar son mərhələdə latın dilinə tərcümə edilirdi. Xüsusilə, Avropada müsəlmanların hərbi-siyasi, elmi-mədəni gücü zəiflədikdən, axırda isə bütün müsəlmanlar qitədən qovulduqdan sonra müsəlman irsinin latın dilinə tərcüməsi sürətləndi. Latın dili Avropanın universal elm dili idi. İndiki ingilis dili hansı universallığa malikdirsə, latın dili də eyni statusu daşıyırdı. Beləliklə, tərcümə prosesində yunan əlifbasının "kay" hərfi latın əlifbasının "x" (iks) hərfi ilə əvəz edildi. Məchulu bildirmək üçün ərəb dilindəki "şey" (şey'un) kəlməsinin ilk hərfinə əvəz olaraq latın əlifbasının "x" hərfindən istifadə etməyə başladılar. Sonrakı əsrlərdə də bu ənənə davam etdi. Hal-hazırda da beynəlxalq elmi ədəbiyyatda məchulu "x" (iks) hərfi ilə ifadə edirlər.

Sən demə, əsrlərdir beynəlxalq səviyyədə istifadə edilən "x" simvolunun yaranmasının səbəbi... ispan dilində "ş" səsinin olmaması imiş...

Milli.Az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Dünyada sərbəst likvidliyin azalması faizlərin artmasını stimullaşdıracaq

20 İyul 2017 20:52

Kəskin pnevmoniyanın əmələ gəlmə səbəbləri

20 İyul 2017 20:52

Qarpız alarkən diqqətli olun! - şübhəli mənzərə ortaya çıxıb - VİDEO

20 İyul 2017 20:47

Turpaketlərin qiyməti ucuzlaşıb - VİDEO

20 İyul 2017 20:47

Qadının xəlq olunmasının səbəbi nədir?

20 İyul 2017 20:47

Firudin Hacıyev "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib -

20 İyul 2017 20:47

Mənzil bazarında durğrunluq yaşanır - VİDEO

20 İyul 2017 20:42

Ürək nədən ağrıyır?

20 İyul 2017 20:42

Gizli qulaqcıqlara maraq artıb: imtahanlarda istifadə edilib? - VİDEO

20 İyul 2017 20:42

22 yaşlı gəlin 3 yaşlı oğlu ilə birlikdə yoxa çıxıb - VİDEO

20 İyul 2017 20:37

Bəşər Əsədə ağır zərbə:

20 İyul 2017 20:36

Buzovna yolunda ölümlə nəticələnən qəza

20 İyul 2017 20:33

Səfir: Belçika Aİ ilə Azərbaycan arasında tərəfdaşlığın möhkəmlənməsinə böyük önəm verir

20 İyul 2017 20:32

Aktrisa yaşına meydan oxuyur - FOTO

20 İyul 2017 20:32

Bir vaxtların sevilən serialı yenidən çəkilir - FOTO

20 İyul 2017 20:27

WhatsApp-dan möhtəşəm yenilik

20 İyul 2017 20:27

DİN və Baş Prokurorluq Bakıda baş vermiş qəza ilə bağlı məlumat yayıb

20 İyul 2017 20:27

Uşağı müstəqil yeməyə necə öyrətməli?

20 İyul 2017 20:22

2 il əvvəl tənqid olunurdu - indi isə... - FOTO

20 İyul 2017 20:17

Qəbir ziyarəti zamanı mərhumun ruhuna hansı duanı oxumaq lazımdır?

20 İyul 2017 20:17

Bakıda Gelandewagen-lə adam vuruldu

20 İyul 2017 20:12

Ev alan jurnalistlərin tam siyahısı

20 İyul 2017 20:12

"Banu"nun Güneli də ev aldı

20 İyul 2017 20:12

Möminin dostuna etinasızlığının acı cəzası

20 İyul 2017 20:12

Evində çəkdiyi yarıçılpaq fotolarını paylaşdı - FOTO

20 İyul 2017 20:05

Kəsdiyi ağac həyatına son qoydu

20 İyul 2017 20:05

Qanunsuz ağac kəsən şəxs üzərinə ağac düşməsi nəticəsində dünyasını dəyişib

20 İyul 2017 20:02

Yüzlərlə it bu körpüdən özünü atıb intihar etdi

20 İyul 2017 20:01

Ev verilən jurnalistlərin adları açıqlandı -

20 İyul 2017 19:58

Android istifadəçiləri - ehtiyatlı olun

20 İyul 2017 19:57

Ev verilən jurnalistlərin adları açıqlandı - SİYAHI

20 İyul 2017 19:53

Goranboyda keçirilən reyddə təhlükəli anlar - VİDEO - FOTO

20 İyul 2017 19:52

Buzovna yolunda avtomobil yoldan keçən piyadanı vurub

20 İyul 2017 19:52

İsmayıllıda kənd evləri – QİYMƏTLƏR

20 İyul 2017 19:52

ABŞ fondu yeni maliyyə böhranının mümkün səbəblərini açıqlayıb

20 İyul 2017 19:52

Bronxial astmanın pilləli müalicəsi

20 İyul 2017 19:52

Həzrət Adəmin övladına 5 nəsihəti

20 İyul 2017 19:47

Prezidentin ev hədiyyə etdiyi jurnalistlərin TAM SİYAHISI - ADLAR

20 İyul 2017 19:44

Yaddaşsızlıq riskini necə azaltmalı? - 9 VASİTƏ

20 İyul 2017 19:42

Kəskin ürək-damar çatışmazlığı

20 İyul 2017 19:42

Taleh Bağırov və digərlərinin apellyasiya şikayəti təmin edilməyib

20 İyul 2017 19:42

Bakıda yaşayış binasında yanğın

20 İyul 2017 19:38

Sabirabadda naməlum kişi meyiti tapılıb

20 İyul 2017 19:37

Ticarət danışıqları nəticəsiz başa çatıb

20 İyul 2017 19:37

Səudiyyə Ərəbistanında şahzadə həbs olundu -

20 İyul 2017 19:35

Tutuquşu şahidliyi: qadın ərinin qətlində təqsirli bilinib - FOTO

20 İyul 2017 19:32

Ən məşhur məhbus yeni əsərlər çəkib - FOTO

20 İyul 2017 19:32

Tanınmış aparıcı bu dəfə tamam fərqli FORMATDA qarşımıza çıxacaq - VİDEO

20 İyul 2017 19:28

Almaniyada kütləvi təxliyə - Bomba tapıldı

20 İyul 2017 19:27

"Çexiya Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir" - Səfir

20 İyul 2017 19:27