Gürcü xəyanəti, sapı özümüzdən olan baltalar, zəhərlənən Azərbaycan xanı - FAKTLARLA

Gürcü xəyanəti, sapı özümüzdən olan baltalar, zəhərlənən Azərbaycan xanı - FAKTLARLA
23:48 11 Oktyabr 2016
52 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Şəki. Hüsеyn xan Müştağın iqamətgahı оlan imarətdən bir nəfər gecənin qaranlığında həyətə düşdü. Taxta qapıya yaxınlaşıb astaca döydü. Qapı açıldı, çalsaqqal, bеli bir az əyri, göyçəksifət kişi oturduğu taxtdan düşüb ona yaxınlaşdı:

- Tapşırılan işin öhdəsindən gələ bildinmi?

- Hökmdar, tamam, yeməyinə qatdım zəhəri.

- İndi durma, atını min, birbaşa Tiflisə sür. Burnaşova çatdır ki, iş tamamdır.

Şəxs baş əyərək içəridən çıxanda imarətdə "xan zəhərləndi" deyə səslər eşidilməyə başladı. Bu zaman kişi əlini çal saqqalına sürtüb, əyninə hökmdar xələtini geyinib otaqdan çıxdı...

Bu çalsaqqal kişi Gürcüstan hökmdarı II İrakli, zəhərlənən isə Quba xanı Fətəli xan Hüseyn Əli xan oğlu idi.

XVIII əsrin ortalarında Əfşarlar imperiyasının qurucusu Nadir şahın xəyanətlə öldürülməsindən sonra Azərbaycan ərazisində müstəqil xanlıqlar yarandı. Azərbaycan İran əsarətindən azad olduqdan sonra onun ərazisində 21 (bəzi mənbələrə görə 18 və ya 14) xanlıq meydana gəlmişdi. Onların 12-si Azərbaycanın şimalında (Gəncə, Bakı, Quba, Dərbənd, Şəki, Şamaxı, Talış, Qarabağ, Salyan, Cavad, İrəvan, Naxçıvan), 9-u isə Azərbaycanın cənubunda (Təbriz, Urmiya, Xoy, Sərab, Qaradağ, Ərdəbil, Maku, Marağa, Gilan) yaranmışdı. Bunlardan əlavə, 6 sultanlıq (Qazax-Şəmşəddil, Borçalı, İlisu, Ərəş, Qutqaşın, Qəbələ) və 5 məliklik (Dızak, Vərəndə, Xaçın, Ciləbört, Gülüstan) da meydana gəlmişdi.

Şimali və Cənubi Azərbaycanda parçalanmış halda dövlət kimi formlaşan xanlıqları vahid dövlətdə birləşdirmək niyyəti şimalda Şəki, Qarabağ və Quba xanlıqlarını, cənubda isə Urmiya xanlığınıda dəfələrlə müzakirə olunmuş, addımlar atılmışdı. Lakin Quba xanlığının vahid Azərbaycan yaratmaq istiqamətində işini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Quba xanlığı Hüseynəli xan və onun oğlu Fətəli xanın zamanında şimal və cənubu birləşdirən bir Azərbaycan dövləti üçün ciddi adımlar atılmasına baxmayaraq, tariximizdə zəngin olan xəyanətlər, satqınlıqlar və taxt-tac uğrunda olan mübarizə nəticəsində bu ideya alınmayıb.

Vahid Azərbaycan qurmaq Quba xanı Fətəlinin ən böyük arzusu idi. Lakin bu planın həyata keçirlməsində dörd böyük əngəl var idi. Rusiya, Gürcüstan, İran və Fətəli xanla daima ədavətdə olan Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan.

Rusiya istəyirdi ki, Azərbaycanı bir-biri ilə düşmənçilik edən xırda xanlıqlara parçalayıb istila etsin, bununla da İran və Hindistan sərhədlərinə yol açsın.

Gürcüstan istəyirdi ki, güclü qonşudan yaxa qurtarıb, məğlub qonşunun hesabına öz ərazilərini genişləndirsin.

İran isə Azərbaycanın, sonra da bütün Qafqazın istilasını istəyirdi.

Abbasqulu ağa Bakıxanovun təsvir etdiyi kimi, Fətəli xan tədbirli, mərhəmətli, dövlət idarəçiliyi işlərində mahir adam idi. Onu "Dərbəndin, Bakının, Salyanın hakimi" adlandırırdılar. Dərbənddən başlayaraq bütün Azərbaycan torpaqlarını bir dövlətdə birləşdirmək istəyən Fətəli xan hərbi qüvvə, ticarət və iqtisadi əhəmiyyət baxımından çox uğurlar qazanmış, ölkədə əmin-amanlıq yarada bilmiş, Cənubi Azərbaycan xanlıqlarını da İran əsarətindən qurtarıb öz himayəsinə götürməyə cəhd göstərmişdi.

Quba xanlığının timsalında Şimal və Cənubu birləşdirən vahid Azərbaycan dövlətinin yaranması ərəfəsində Qarabağ xanı İbrahim xan gürcü çarı II İraklinin hiyləsinə uymasaydı, 1779-1780-ci illərdə İbrahim xan Fətəli xanın birləşmək təklifini düzgün başa düşsəydi və onlar razılığa gəlsəydilər, yəqin ki, bu gün Qarabağın və Borçalının acı ağrılarını çəkməzdik.

Məhz bu birləşmə Rusiya və Gürcüstanı çox narahat edirdi. İbrahimxəlil xanla Fətəli xanı üz-üzə qoyan II İrakli ikibaşlı oyun aparırdı. O, iki qüdrətli xanlığın birləşməsi nəticəsində böyük Azərbaycan yaranmasını Gürcüstan üçün təhlükə hesab edirdi. Gəncə, Qazax, Zaqatala, Balakən, Şəki kimi əraziləri Rusların əli ilə gələcəkdə Gürcüstana birləşdirməyi düşünən gürcü çarı üçün vahid Azərbaycan ideyası dövlətçiliyin sonu demək idi. Gürcüstanda ona hökmdar tacını təqdim edən general-mayor Stepan Daniloviç Burnaşovla böyük Gürcüstan haqda danışıqlar aparan II İrakli Rusiyanın himayəsi altına keçəndən sonra hərbi dəstək görürdü onları.

Fətəli xan dəfələrlə Azərbaycan torpaqlarını Şərqi Gürcüstan çarı II İraklinin təcavüzündən qorumuş, gürcü hökmdarına rəsmi məktub göndərərək onun Azərbaycan xanlıqlarının işinə qarışmamasını tələb edirdi. Bu tələbi II İrakli özü üçün təhqir sayırdı. Lakin o, kinini içində boğub zamanını gözləyirdi. Buna görə 1787-ci ildə Quba xanlığı ilə sülh müqaviləsi bağlayan II İrakli ümumi düşmənə qarşı mübarizədə Fətəli xanla birgə olacağını bildirmişdi.

1789-cu ilin əvvəllərində Fətəli xanın təklifi ilə Şəmkirdə gürcü çarı II İrakli ilə görüş keçirilir. Quba xanlığı tərəfindən Gəncə və Şəki xanlarının da iştirak etdiyi bu görüşdə bir sıra mühüm siyasi və strateji məsələlər müzakirə olunur. Fətəli xan İraklidən Şəmşəddil mahalının həmişəlik Gəncə xanlığına qatılmasına razılıq alır.

Qarabağa birgə hücum planı da təsdiq edilir. Bundan sonra vahid Azərbaycan dövlətinin yaranmasına başlanır. Gürcüstan isə həmsərhəd dövlət kimi dost və ticari əməkdaş olur. Bu isə II İraklini qane etmir. O, Gəncə xanlığına edilən güzəştdən başqa heç bir təkliflə razılaşmır. Fətəli xanla mübahisə edir. Tələb edir ki, ona hökmdar kimi yanaşılsın və Qarabağ xanlığının məğlub edilməsindən sonra ona ərazidə talan hüququ verilsin. Fətəli xan isə qənimətdən ona üçdə bir hissə təklif etsə də, İrakli yarısını istəyir. Otağı narazı tərk edən II İrakli onun üçün ayrılan yerə gedib Fətəli xana qarşı Burnaşovun ona verdiyi xüsusi zəhərdən istifadə etmək qərarına gəlir...

Şəmkirdə Şərqi Gürcüstan çarı II İrakli ilə danışıqlardan sonra Şəkidə təşkil olunmuş naharda Fətəli xanı zəhərləyirlər. Zəhər dərhal yox, tədricən qana yeridiyindən, bir neçə gündən sonra Qubaya yola düşən Fətəli xan yolda xəstələnir və Bakıda yaşayan bacısı Xədicə Bikənin yanına gəlir. Lakin zəhəri xanın bədənindən təmizləmək olmur. Son günləri bacısı ilə danışan Fətəli xan təkrar edirdi ki, "Mənə xəyanət etdilər, II İraklinin məni zəhərləyəcəyini bilə-bilə xəbərdar etmədilər".

1789-cu il martın 23-də Bakıda vəfat etmiş Fətəli xanı elə Bakıda - Bibiheybət məscidinin həyətində dəfn edirlər. 1936-cı ildə Bibiheybət məscidi - bu müqəddəs ocaq sovet rejimi tərəfindən məhv edilərkən, Fətəli xan və məscidin ətrafında basdırılmış müqəddəslərin qəbirləri də dağıdılır...

Zaur Əliyev

Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru

AMEA Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu

Xüsusi olaraq Publika.az üçün









RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

FHN Gürcüstana helikopter göndərdi - MEŞƏ YANĞINLARINA

21 Avqust 2017 15:54

“Ətrafımda olanları görmürəm” – Nigar Camaldan sevgi etirafı

21 Avqust 2017 15:53

“Səbail” klubu Emin Cəfərquliyevlə yollarını ayırıb

21 Avqust 2017 15:52

Nadir Qafarzadə: "Erməni düşmənim deyil və...

21 Avqust 2017 15:47

Rusiya səfirliyinin avtomobili qəzaya düşdü

21 Avqust 2017 15:43

Günəş tutulması ABŞ şirkətlərinə 694 mln. dollara başa gələcək

21 Avqust 2017 15:42

Rəqqasə Aytən küsülü olduğu həmkarı barədə: "Onun ritmi çatışmır"

21 Avqust 2017 15:39

Ağ-qara xananın piyadaları

21 Avqust 2017 15:37

“Microsoft” danışığın tanınması dəqiqliyi üzrə yeni rekorda imza atıb

21 Avqust 2017 15:35

Növbəti İKT qrant müsabiqəsində kompleks ekspertiza mərhələsinə yekun vurulub

21 Avqust 2017 15:35

Azərbaycanlı 2 milyon dollarlıq qaçaqmalla saxlanıldı - Qazaxıstanda

21 Avqust 2017 15:34

“Rabitə işi”ndə məhkum olunanlar bəraət istəyir

21 Avqust 2017 15:33

Avtobusda qulaqlarımıza "təcavüz" edən mahnılar

21 Avqust 2017 15:29

Azad Rəhimov Qəbələdə vətəndaşları qəbul edəcək

21 Avqust 2017 15:27

Zəvvarlar bu tarixdə yola düşəcək

21 Avqust 2017 15:23

Xəzərdə batan şəxsin meyiti tapıldı

21 Avqust 2017 15:19

Prezident Vilyam Hacıyevi ordenlə təltif etdi

21 Avqust 2017 15:18

Vilyam Hacıyev 2-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib

21 Avqust 2017 15:17

"Rabitə işi"ndə təqsirləndirilən şəxslər apellyasiya şikayəti verib

21 Avqust 2017 15:17

Bu ilin 7 ayında Azərbaycanda 35,8 min nəfərdən çox şəxs işlə təmin edilib

21 Avqust 2017 15:17

İlham Əliyev Vilyam Hacıyevi ordenlə təltif etdi

21 Avqust 2017 15:16

Daha bir icra başçısı orden aldı - SƏRƏNCAM

21 Avqust 2017 15:14

Ev heyvanını küçəyə atan 1 il həbs olunacaq - Xüsusi qurum yaradılır

21 Avqust 2017 15:13

Metbuat.az-ın məşhur qonağı Elariz Məmmədoğlu

21 Avqust 2017 15:10

Qazaxıstan sərhədçiləri azərbaycanlıya məxsus 2 milyonluq qaçaqmal tutdu

21 Avqust 2017 15:08

Həştərxan vilayətinin nümayəndə heyəti yaxın vaxtlarda Azərbaycana səfər edəcək

21 Avqust 2017 15:07

“Ölü”nün qıdığı gəlməz...

21 Avqust 2017 15:07

BMT rəsmisi: “Kişilərin sayının çoxalması kriminogen durumun daha da ağırlaşması ilə nəticələnir”

21 Avqust 2017 15:02

Sumqayıtda dövlət idarəsindən oğurluq edilib

21 Avqust 2017 14:59

İsmayıllıda sürücü piyadanı vurub öldürdü

21 Avqust 2017 14:57

"Ovsun yoxdu" deyənlər üçün: Bir dəfə baxın, Luşpin sizi başqa dünyaya aparacaq - FOTOLAR

21 Avqust 2017 14:53

“Üç nöqtə”də günahlarını yada salan Murad Arif: “Bu, kişinin acizliyidir”

21 Avqust 2017 14:48

Azərbaycan: Doğuşda kişilər də iştirak edəcək

21 Avqust 2017 14:44

Türkiyə və İran terror təşkilatına qarşı BİRLƏŞDİ

21 Avqust 2017 14:43

“Google” axtarış nəticələrində videoların önbaxışını göstərməyə başlayıb

21 Avqust 2017 14:35

ABŞ Rusiya vətəndaşlarına viza məhdudiyyəti qoydu

21 Avqust 2017 14:34

Azərbaycanda şairlərin növbəti QALMAQALI: “Arvad hesabına çörək yeyən...” - FOTOLAR

21 Avqust 2017 14:33

Rəqsanənin qızı, açıq-saçıq geyim, şıdırğı rəqs...

21 Avqust 2017 14:33

Azərbaycan pavilyonu "EXPO-2017"-də TOP-5-ə daxil olub

21 Avqust 2017 14:32

Uşaqlarınıza ayaqqabı alarkən bunlara DİQQƏT EDİN - FRANSIZ PEDİATRDAN XƏBƏRDARLIQ

21 Avqust 2017 14:28

BAKI: Dilənçilik edən 11 nəfər saxlanılıb

21 Avqust 2017 14:25

ABŞ Rusiyada qeyri-immiqrasiya vizalarının verilməsini dayandırır

21 Avqust 2017 14:22

Azərbaycanda 60 minə yaxın insan Prezident təqaüdü alır

21 Avqust 2017 14:22

Azərbaycanlı rejissor Elzanı təhqir etdi – FOTOFAKT

21 Avqust 2017 14:18

Göbələk şorbasının hazırlanması

21 Avqust 2017 14:17

Müğənni Xatirə HƏBS EDİLDİ - SON DƏQİQƏ

21 Avqust 2017 14:13

Dövlət idarəsindən oğurluq edən şəxs tutulub

21 Avqust 2017 14:10

Azərbaycanda quduzluğa qarşı yeni sənəd hazırlanır

21 Avqust 2017 14:09

"Qarabağ"ın oyununa təyinat alan referi əvvələr Azərbaycan yığmasının mərhum baş məşqçisini qovub

21 Avqust 2017 14:07

"Kopenhagen"-"Qarabağ" oyununun hakimi bilindi - FOTO

21 Avqust 2017 14:04