Adalar uğrunda savaş: Uzaq Şərqdə alovlanan münaqişələr

Adalar uğrunda savaş: Uzaq Şərqdə alovlanan münaqişələr
16:17 12 Oktyabr 2016
44 Dünya
Ölkə mətbuatı
A- A+

ABŞ-da güclü zəlzələ (01 Mart 2017 16:42)
ABŞ-da 5,5 bal gücündə zəlzələ olub (01 Mart 2017 16:17)

İnsanlar artıq dünyanın müxtəlif regionlarında baş qaldıran intriqalara, terrora, silahlı toqquşmalara və on minlərlə günahsız insanların həlak olmasına alışıb. Bəlkə də bu səbəbdəndir ki, illərdir təhlükəli həddə çatmış Asiya-Sakit okean hövzəsindəki münaqişələrə elə də əhəmiyyət vermirlər. Həyəcan təbili çalan yalnız siyasi liderlər, diplomatlar və jurnalistlərdir.

Milli.Az newtimes.az-a istinadən bildirir ki, həmin proseslərə dərindən nəzər salanda görünür ki, regionda bütövlükdə dünya üçün ciddi problemlər yarada biləcək hadisələr cərəyan edir. Bura bir neçə ölkə daxildir. Yaponiya, Çin, Vyetnam, Filippin, Malayziya, Bruney, Tayvan və başqa region ölkələri artıq bu alovun içindədirlər. Onların mübarizəsi iqtisadi və energetik cəhətdən strateji sayılan ərazilərdə dominantlıq uğrunda gedir. Bunun üçün kifayət qədər təhlükəli addımlar atılır. ABŞ və Rusiya kimi böyük dövlətlərin də həmin proseslərə müəyyən dərəcədə təsir etməsi problemin qlobal təhlükəsizliklə birbaşa bağlılığını göstərir.

"5 trilyonluq rəqabət": Cənubi Çin dənizində hərarət yüksəlir

Asiya-Sakit okean regionunda geosiyasi dinamikanın intensivləşdiyi etiraf edilir. Burada ABŞ, Çin, Yaponiya, Filippin, Şimali və Cənubi Koreya, Vyetnam və digər ölkələr arasında hiss ediləcək dərəcədə təsirli siyasi, hərbi, iqtisadi, diplomatik hadisələr baş verməkdədir. Ekspertlərin ümumi xarakteristikasına görə, həmin regionda gərginlik getdikcə artır. Əsas rəqiblər kimi isə ABŞ-la Çin göstərilir.

Doğrudan da, Asiya-Sakit okean hövzəsində ümumi geosiyasi mənzərədə müşahidə edilən dəyişikliklərə Vaşinqton-Pekin münasibətləri kontekstində yanaşmaq reallığa daha uyğun olardı. Hər iki böyük dövlət burada hegemonluq etməkdə israrlıdır. ABŞ hərbi-dəniz donanmasının əsas gücünü məhz bu regiona göndərib. Ekspertlərə görə, bunun başlıca səbəbi dünya dəniz ticarətinin böyük qisminin həmin bölgə vasitəsilə həyata keçməsindədir. Hesablamalara görə, ildə 5 trilyon ABŞ dolları həcmində ticarət Cənubi Çin dənizi vasitəsilə reallaşır ki, bu da dünya ticarətinin ¼-ni təşkil edir.

Aydındır ki, bu ticarət yoluna nəzarət edən ölkə və ya dövlətlər qrupu qlobal geosiyasi proseslərə də ciddi təsir etmək imkanı qazanmış olur. Mütəxəssislərin fikrinə görə, məhz bu səbəbdən İkinci dünya müharibəsindən sonra həmin bölgə uğrunda mübarizə səngimək bilmir. Son illər Filippinlə Çin arasında Sişa (Çin dilində) (beynəlxalq terminologiyada - Paraselsk) və Nanşa (beynəlxalq terminologiyada Spratli adlandırırlar) arxipelaqları uğrunda gərgin mübahisə gedir. Onun əsası keçən əsrin ortalarında qoyulub. Lakin XXI əsrin əvvəllərindən xüsusi olaraq kəskinləşib.

Bu ilin iyul ayında Haaqa Arbitraj Məhkəməsi Nanşa arxipelaqında Filippinə bəraət qazandıran qərar çıxarıb. Konkret olaraq Skarboro adasına Çinin iddiası təmin edilməyib. Təbii ki, Çin tərəfi bunu haqsızlıq hesab edir (bax: В споре по вопросам в Южно-Китайском море Китай требует справедливости / "avesta.tj", 22 iyul 2016). Buna baxmayaraq, Filippin rəhbərliyi Vaşinqtondan bu məsələdə Çinə qarşı loyal mövqe tutmamağı tələb etməkdədir. Həmin ölkənin prezidenti B.Obama haqqında "Böyük iyirmilər"in Çindəki sammitində sərt ifadələr işlətmiş, sonra isə Laosda onunla ayaqüstü söhbət etmişdi. Manilanın bu cür davranması onu göstərir ki, Cənubi Çin dənizindəki adalar ilə bağlı Filippinlə Çin arasında gərginlik azalmır. Qarşılıqlı ittihamlar davam edir.

Ekspertlər onu da vurğulayırlar ki, regionun güclü dövlətləri Malakka buxtası ilə bağlı da ciddi rəqabət aparmaqdadırlar. Onlarla yanaşı, ABŞ da burada nəzarəti ələ keçirməyə çalışır. Tarix elmləri doktoru D.Mosyakovun fikrinə görə, "...münaqişə tərəflərinin qarşılıqlı güzəştə getmək istəkləri yoxdur və bu şəraitdə münasibətlər daha da sərtləşir" (bax: Дмитрий Мосяков. На грани фола: политика Китая в Южно-Китайском море / "Индекс безопасности", 2013, №4 (107)).

Bunların fonunda Amerika ilə Çin regionda hərbi qüvvələrini artırırlar. İyulun 5-11-i arası Pekin Cənubi Çin dənizində böyük hərbi təlim keçirib. İyulun 12-də Haaqa Məhkəməsinin yuxarıda xatırlatdığımız qərarından sonra isə Pekin regionda daha da fəallaşıb və hərbi təlimləri davam etdirir (bax: Китай проводит военные учения в Южно-Китайском море / "Голос Америки", 18 iyul 2016). Çin hərbçiləri bunu "dəniz sahilini qorumaq taktikasından açıq dənizdə müdafiə strategiyasına keçid" adlandırırlar.

"Neftli" adalar: "sahiblər" arasında müharibə

Onu demək lazımdır ki, bütün problemlər Paraselsk adalarında neft yataqlarının kəşfindən sonra kəskinləşib. 1974-cü ildə Çin buranı Vyetnamdan alaraq zəbt edib, 1992-ci ildə isə bütün Cənubi Çin akvatoriyasında hakim olduğunu bəyan edib. Bir müddət ara səngisə də, son illər enerji qaynaqları uğrunda savaşın gərginliyi həmin məsələni yenidən alovlandırıb. Xatırlatmağa dəyər ki, Spratli adaları 1951-ci ilə qədər Yaponiyanın ixtiyarında olub. San-Fransisko sülh sazişinə görə, Tokio həmin adalardan imtina edib.

Hazırda Cənubi Çin dənizində Pekin 70, Vyetnam 21, Malayziya 3, Filippin 8, Tayvan isə bir adaya nəzarət edir. Regionda ən çox hərbi qüvvə saxlayan Çin və Vyetnamdır. Çinin əsas məqsədi regionun iqtisadi arteriyalarına nəzarəti əlində saxlamaqdır. Bu, onun üçün həyat əhəmiyyətlidir, çünki ixracatın böyük hissəsi həmin marşrutla həyata keçirilir.

Açıq görünür ki, Asiya-Sakit okean regionunda geosiyasi-hərbi gərginlik yeni səviyyəyə yüksəlməkdədir. Burada əsas mübahisə obyektləri illərdir həllini tapmayan mübahisəli adaların kimə məxsus olmasıdır. Bu aspektdə daha çox fəallıq nümayiş etdirən Pekin və Maniladır. Lakin ticarət faktoruna görə bu prosesə regionun bütün dövlətləri qarışırlar. Hazırda Malakka buxtası, Spratli arxipelaqı və Kuril adalarına qədər geniş bir məkanda rəqabət davam edir. Burada Yaponiya həm Çin, həm də Rusiya ilə mübahisələrə girişib.

Pekinlə Tokionun həmin region uğrunda mübarizəsinin kökləri qədimlərə gedib çıxır. Tərəflər tarixən gərgin mübarizədə buradan bir-birini sıxışdırmağa çalışıblar. İndi də Senkaku adaları ilə bağlı Tokio-Pekin xəttində səngiməsi gözlənilməyən gərginlik müşahidə olunur (bax: Лариса Владимирова. Острова Сенкаку - острова раздора между КНР и Японией / "nbenegroup.com"). Maraqlıdır ki, regionun iki ən güclü dövləti mövqelərindən çəkinmək fikrində deyillər və hətta hərbi güc tətbiqinə qədər də riskə gedirlər. Vyetnam və Filippinin də eyni iradə nümayiş etdirməsini nəzərə alsaq, həmin bölgədə geosiyasi-hərbi həssaslığı təsəvvür etmək mümkün olar.

Məhz bu kimi proseslərin fonunda Rusiya ilə Yaponiya arasında Kuril adaları ilə əlaqəli proseslərin intensivləşməsi qətiyyən təsadüfi görünmür. Əksinə, belə təəssürat yaranır  ki, Moskva və Tokio formaslaşmaqda olan gərginlik zəncirindən kənarda qalmağa çalışırlar. Sentyabrın əvvəllərində hər iki ölkənin KİV-ində Kuril məsələsində tərəflərin qarşılıqlı güzəştə gedə biləcəkləri haqqında məlumatların yayılması bu kontekstdə simptomatikdir (bax: məs., Александр Братерский, Мария Баранова. Люди - наши, Курилы - ваши / "gazeta.ru", 1 sentyabr 2016).

Hətta yayılan bəzi informasiyalara görə, Yaponiya bu məsələdə yeni strategiya hazırlayır. "The Japan Times" qəzetinin yazdığına görə, arada fikir ayrılığının olmasına baxmayaraq, onun qayəsində, iki ölkənin iqtisadi əməkdaşlığını yeni səviyyəyə yüksəltmək dayanır. V.Putin də ölkəsinin əlaqələrin inkişafında maraqlı olduğunu bəyan edib. Lakin o, torpaq məsələsində Kremlin alver etmədiyini də xüsusi qeyd edib.

Sonrakı gedişat göstərdi ki, qarşılıqlı güzəştlə bağlı informasiyalar daha çox jurnalist təxəyyülünün məhsuludur. Moskva ilə Tokio mövqelərindən çəkilmək fikrində deyillər (bax: В Японии опровергли сообщения о предложении Москве по Курилам / gazeta.ru, 1 sentyabr 2016). Bu da onu göstərir ki, Asiya-Sakit okean zonasındakı mübahisəli problemlər sırasında Rusiya-Yaponiya münasibətləri də qalmaqda davam edir.

Yuxarıdakı təhlil geosiyasi aspektdə maraqlı bir müqayisə üzərində düşünməyə sövq edir. Yaxın Şərqdən tutmuş uzaq Cənubi Çin adalarına qədər geniş bir ərazidə münaqişələrin xarakteri demək olar ki, eynidir. Daha maraqlısı isə odur ki, onları meydana gətirmə mexanizmi heyrətedici dərəcədə sadə və oxşardır. Hər yerdə dövlətlər ərazi və enerji mənbəyi uğrunda qeyri-sağlam rəqabətə girirlər. Bu, zəifləyib, taqətdən düşmüş ərəb ölkələrinə də, Rusiya, Çin, Yaponiya kimi güclü ölkələrə də aiddir. Səbəb nədir? Və maraqlıdır ki, həmişə ABŞ və Avropa bu cür intriqalardan kənarda qalırlar?!

Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Heydər Əliyev Sarayında möhtəşəm bayram konserti

30 May 2017 16:55

Respublika Günü media nümayəndələrinin iştirakı ilə Lənkəranda qeyd olunub

30 May 2017 16:54

Ağ Evdə ikinci böyük İSTEFA

30 May 2017 16:53

Ehtiyatsız davranma baha başa gələ bilər

30 May 2017 16:50

Güzəştli mənzillər üçün müraciət asanlaşdı

30 May 2017 16:48

Ukraynalı qızların heç yerdə görmədiyiniz FOTOLARI

30 May 2017 16:48

Azərbaycan ərazisində seysmotomoqrafiya işlərinin aparılmasına başlanıb

30 May 2017 16:47

Gözəl Bayramlının evlərində axtarış aparılıb

30 May 2017 16:44

Moldovanın baş naziri Rusiya diplomatlarının ölkədən çıxarılmasının səbəbini açıqlayıb

30 May 2017 16:42

Masonların iki əsrlik planına qarşı: Yeni prezident SÖZ VERDİ

30 May 2017 16:38

Hesablama Palatası: Birdəfəlik təyinatlı xərclər üzrə hesabatlılıq sistemi təkmilləşdirilməlidir

30 May 2017 16:37

“SOCAR Petroleum”:“Yanacaq növlərinin keyfiyyətinə səlahiyyətli dövlət qurumlarının laboratoriya sınaqları vasitəsilə nəzarət olunur”

30 May 2017 16:37

Güzəştli Mənzil Sistemi "Elektron hökumət" portalı üzərindən fəaliyyətə başlayıb

30 May 2017 16:36

RƏY: Büdcə təşkilatlarının ödənişli xidmətlərindən daxilolmaların hesabatlılıq səviyyəsinin yüksəldilməsinə ehtiyac var

30 May 2017 16:36

Avropa çempionu özünü 10-cu mərtəbədən atdı

30 May 2017 16:36

Yeni virus “Android” sistemli 36,5 milyon qurğunu yoluxdurub

30 May 2017 16:35

“Ağıllı” soyuducu təqdim olunub

30 May 2017 16:35

Əgər belə yatır və bu yuxuları görürsüzsə, deməli…

30 May 2017 16:33

SOCAR ittihamlara CAVAB VERDİ: "Yanacağın kəsilməsindən söhbət gedə bilməz"

30 May 2017 16:32

Avstraliyanın cənubunda baş verən təyyarə qəzasında 3 nəfər həlak olub

30 May 2017 16:32

"Barselona" bu futbolçusuna qiymət qoydu - 180 milyon

30 May 2017 16:27

Danimarkalılar milli geyimlərimizə heyran qaldılar - VİDEO - FOTO

30 May 2017 16:27

Paltarı cırıldı elə bir yeri göründü ki... - Rüsvayçı FOTOLAR

30 May 2017 16:23

"Satmaq istədim, vəsiqəm olmadı" - Qadına qarşı soyğunçuluq edənlər saxlanılıblar - VİDEO - FOTO

30 May 2017 16:22

Anası Lapşinlə görüşdü

30 May 2017 16:22

“Report” jurnalistlər binasındakı mənzillərin bölgüsündə namizədlərin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı iclas keçirib

30 May 2017 16:22

Daha bir yaşayış məntəqəsinə təbii qaz verilib

30 May 2017 16:22

"Bir karobka çıxdı, dedim bir kisə də maşında var" - Narkotik istifadəçisi saxlanıldı - VİDEO - FOTO

30 May 2017 16:22

Bu geyimdə avtomobilə mindi

30 May 2017 16:22

Bakıda uşaq bağçasında vəhşi heyvan QORXUSU

30 May 2017 16:19

Azərbaycanın bölgələri üzrə İMSAK VƏ İFTAR VAXTI

30 May 2017 16:17

Əbülfəs Qarayevdən XƏBƏRDARLIQ: İslahatlar davam etdiriləcək

30 May 2017 16:15

Avstraliyada təyyarə QƏZASI - Ölənlər var

30 May 2017 16:15

Astarada 24 yaşlı gənc bıçaqlandı

30 May 2017 16:12

"Sberbank" 45 min işçisini ixtisar edəcək

30 May 2017 16:12

İlhamə Quliyevanın bu videosu izlənmə rekordu qırır

30 May 2017 16:12

® “Nar”dan məktəblərə növbəti dəstək - FOTO

30 May 2017 16:09

DSX və Baş Prokurorluq Gözəl Bayramlının həbsi ilə bağlı birgə məlumat yayıb

30 May 2017 16:07

“ABC Telecom”a lisenziyasız proqram təminatının satışına qadağa qoyulub

30 May 2017 16:07

İş üçün müraciət edən qadını zorladı, qaçıb gizləndi

30 May 2017 16:05

Oksanadan cazibədar FOTOlar

30 May 2017 16:05

Yeni 3D inşaat maşını: 24 saata 37 kvadratmetrlik ev inşa etdi - FOTOLAR

30 May 2017 16:03

ATƏT-in Yerevandakı ofisinin bağlanmasına Baş katibdən MÜNASİBƏT

30 May 2017 16:01

“Nar” "İslam Həmrəyliyi İli"nə həsr olunmuş intellektual oyun üzrə regional məktəb çempionatına dəstək olub

30 May 2017 16:01

Məcburi köçkünlərə "pul atan" qadına 9 İL HƏBS

30 May 2017 15:59

Astarada məkltəbli kafedə ofisiantı bıçaqlayıb

30 May 2017 15:57

Donald Trampın daha bir yüksək vəzifəli işçisi istefa verib

30 May 2017 15:57

ADU-da xalq yazıçısı Elçinin yaradıcılığına həsr olunmuş elmi sessiya keçirilib

30 May 2017 15:57

Gürcüstanda ÜDM yanvar-aprel aylarında 4,2% artıb

30 May 2017 15:57

"Accessbank" yeni kampaniyaya başlayıb

30 May 2017 15:57