Fəlsəfə bizə nə üçün lazımdır?

Fəlsəfə bizə nə üçün lazımdır?
08:37 22 Oktyabr 2016
55 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

Milli.Az lent.az-a istinadən Hacıağa Əliyevin tərcüməsində Əhməd Arslanın yazısını təqdim edir
 
Fəlsəfənin faydası və ya zərurəti, onun ictimai-mədəni funksiyası və fəlsəfənin tarixi inkişafı ilə əlaqədar olaraq bir neçə söz söyləmək istəyirik. Mongolfier qardaşları icad etmiş olduqları şarla ilk uçuşlarını etmək istədikləri zaman, bu nümayişi izləmək üçün meydanda toplaşmış tamaşaçılar arasından biri, yanında olan şux görünüşlü, yaşlı bir şəxsə üzünü çevirərək sadəlövh bir rəftarla bu sualı soruşur: "Yaxşı, bu nə işə yarayır?" Haqqında danışdığımız şəxs -ki o sıralarda Fransanı ziyarət etməkdə olan məşhur Amerikalı alim və siyasətçi Benjamin Franklin'dir- xoş bir şəkildə gülümsəyərək bu cavabı verir: "Yaxşı o zaman, yeni doğulmuş bir körpə nə işə yarayır?"
 
Bu cavab, fəlsəfənin və əslində daha ümumi olaraq digər əhəmiyyətli təməl mədəni tədbirlərin "təhlildə nə işə yaradıqları" sualına verilə biləcək ən gözəl və mənalı bir cavabdır. Mövzuya tam bir "işə yarama" baxımından baxdığımızda ən çox işə yaradığını düşündüyümüz bəzi fəaliyyətlərimiz, məsələn elm belə hər zaman bir işə yaramaz. Çünki, tibb elmi sayəsində xəstəliklərimizi sağaldıb, ağrılarımızı azaltdığımız bir həqiqətdir; bəli, tibb bu baxımdan faydalıdır və sağlamlığımızı qorumağımıza kömək edir. Amma kainatın keçmişdə nə qədər zaman əvvəl, necə meydana gəldiyi, kosmosda, haralarda, hansı qalaktikaların olduğunu, dinazavrların günümüzdən nə qədər əvvəl və hansı səbəblərə görə məhv olduqlarını bilməyimizin, dar mənada "bizim işimizə nə xeyri var?".
 
Bəlkə riyazi elm, alver eləyəndə nə qədər pul xərcləyəcəyimizi, ehtiyaclarımızı ən qənaətcil şəkildə necə ödəyəbiləcəyimiz üçün faydalı ola bilər; amma kosmosda bir nöqtədən bir yerə birdən çox paralel çəkilib, çəkilə bilməyəcəyinə bağlı olaraq həndəsədə əsrlər boyu edilmiş olan bütün o həndəsi "müzakirələr nə işə yarayır?".
 
Nümunələri çoxaltmaq mümkündür, amma ehtiyac yoxdur. Elmin uzun zaman, hətta çox vaxt işimizə yaradığı bir həqiqətdir. Amma elm adamı və ya elm adamlarının çoxu, araşdırma edərkən, edəcəkləri araşdırmaların bir işə yarayıb yaramayacağını sualını özlərindən soruşmurlar. Elm adamının məqsədi, Aristotelin söylədiyi kimi, hər şeydən əvvəl və əsl olaraq "insanın təbii olaraq sahib olduğu bilmə arzusunu doyuzdurmaqdır". Bir elmi araşdırmanı tezləşdirən şey, çox vaxt praktik bir problemə həll tapmaq məqsədi deyil, bir başqa elmi iş və bu elmi işin ortaya qoyduğu başqa bir elmi problemdir.
 
Eyni şəkildə sənətin və ya sənət əsərinin bizə bir fayda təmin etdiyini söyləmək, hardasa sənətin varlıq məqsədini inkar etməkdir. Evimizdə istifadə etdiyimiz bir oturacağın var olma səbəbi, üzərində oturma imkanını təmin etməklə bizə fayda verməsidir. Pencəyimizi asdığımız bir asqı da pencəyimizin buruşmamasını təmin etməklə bizə fayda verir. Amma oturacağın özünün XVI. Louis stilli bir oturacaq olması və ya asqının, deyək ki, məşhur bir heykəltaraş tərəfindən hazırlanmış bir asqı olmasının, az öncə söylədiyimiz mənada fayda verməsi müzakirə mövzusu deyil. Bu son iki vəziyyətdə fayda xaricində və ondan tamamilə ayrılmış bir dəyər işin içinə qarışmaqdadır ki, o da "gözəl olanla" estetik baxımdan həzz verici, həyəcan verici olanla əlaqədar bir dəyərdir. Kantın estetik dəyərin xüsusiyyətini ifadə etdiyi dörd məşhur düsturundan birincisini, sənətin əsas anlayışları olan estetik həzzlə, onun mövzusu olan gözəlin nə olduqlarına bağlı düsturunu burada xatırlamağımız tam yerinə düşəcəkdir: "Estetik həzz, bir obyekt və ya bir təmsil formasını heç bir mənfəət güdməyən bir xoşlanma və ya xoşlanmama duyğusuyla mühakimə etmə bacarığıdır. Bu xoşlanma duyğusunun mövzusu olan şeyə də gözəl deyilir ".
 
Əxlaqa gələk: Onun bir işə yaraması bir tərəfə, həqiqətən əxlaqlı davranan üstün bəzi insan nümunələrində olduğu kimi (məsələn Sokrat, Hz. İsa, Budda), bu davranışları sərgiləyən insanlara həyatları boyunca əza, cəfa, möhnət, hətta ölüm gətirmiş olduğu faktiki bir həqiqətdir. O halda əxlaqi davranmanın insana alışılan, normal mənada bir fayda, bir zövq vermədiyi də açıqdır.
 
Nəhayət, bütün bunlara bənzər bir şəkildə fəlsəfə də özü etibarilə və son təhlildə bir işə yaramaz; məgər ki, insanın özünü əhatə edən kainatı, insan həyatının bir mənası olub olmadığını, insan taleyinin nə olduğunu, insanın hansı hərəkətləri ilə nə dərəcədə alın yazısını dəyişdirə və öz seçimlərinin sərhədləri daxilində, hansı hərəkət və səylərin arxasından qaçması lazım olduğunu, nə cür bir həyatın istər fərdi, istər ictimai olaraq ən yaxşı həyat olduğunu və.s bilməyə çalışmasının insan üçün çox yararlı, çox faydalı bir şey olduğunu söyləmiş olmayaq. Fəlsəfi araşdırmanın şübhəsiz daha əvvəl işarə etdiyimiz kimi başqa planlardan başqa faydaları vardır, məsələn elmlərə köməyi ola bilər, dinlərə köməkçi olmuşdur və s. Ancaq onun arxasında olan ən təməl motiv, ən yaxşı şəkildə Sokratın bu cümləsində ifadə edilmiş olan motivtir: "Sorğulanmayan, üzərində düşünülməyən bir həyatı yaşamağa dəyməz". İnsan, öz həyatını araşdırma qabiliyyətlidir. Bu olmadan o, heçdir. Fəlsəfə, insanı insan edən və bir heç olmaqdan qurtaran araşdırma, sorğulama ruhunun, mənalandırma, şərh və qiymətləndirmə fəaliyyətinin, əhəmiyyətli suallar soruşma və onlara ciddi olaraq cavablar axtarma xüsusiyyətinin, ərdəmli olma və qısaca müdrikliyə çatma həsrətinin ən həqiqi və bəlkə də tək ifadəsidir .

Milli.Az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

İlan 8 yaşlı uşağın başından sancdı - Göyçayda

16 Avqust 2017 21:34

Qəbələdə 68,5 min ton taxıl məhsulu tədarük edilib

16 Avqust 2017 21:33

Polşalı rəsmilər Azərbaycandan dəstək istədi

16 Avqust 2017 21:28

Macarıstan 116 qanunsuz miqrantı ərazisinə buraxmayıb

16 Avqust 2017 21:27

Dünyanın ən uzunömürlü insanlarının yaşadığı ÖLKƏLƏR

16 Avqust 2017 21:18

Gəncədə oğul anasını vəhşicəsinə döydü

16 Avqust 2017 21:14

Xaricə uğurla köçmək üçün – 12 QIZIL QAYDA

16 Avqust 2017 21:03

Zaur,Xoşqədəm,Nəsib,Mətanət...

16 Avqust 2017 21:02

Pentaqon: Rakka ərazisində 2500-dək İŞİD silahlısı var

16 Avqust 2017 20:47

Məktəblərdə hicab, saqqal və cins QADAĞAN EDİLDİ

16 Avqust 2017 20:43

MilliÖN-dən pul oğurlayan şəxs tutuldu

16 Avqust 2017 20:43

“Ağıllı” pəncərələr də yaradıldı

16 Avqust 2017 20:34

Türkiyədə zəlzələ olub

16 Avqust 2017 20:32

“WhatsApp”, “Viber” və “Telegram”ı vahid çatda birləşdirən PROQRAM TAMİNATI HAZIRLANDI

16 Avqust 2017 20:28

ABŞ-da helikopter qəzası - 5 hərbçi itkin düşdü

16 Avqust 2017 20:19

Nigeriyada terror aktı nəticəsində ölənlərin sayı 30 nəfərə çatdı

16 Avqust 2017 20:18

Lənkəranda ağır qəza - ölənlər və xəsarət alanlar var

16 Avqust 2017 20:13

CİA-nın QAFQAZ PLANI, Qarabağda “yorucu” MÜHARİBƏ... – GÜNÜN SİYASİ XÜLASƏSİ

16 Avqust 2017 20:03

Keniyanın keçmiş baş naziri prezident seçkilərinin nəticələrinə etiraz edib

16 Avqust 2017 20:02

"Qarabağ"ın zəfəri dünya mətbuatında - NƏ YAZDILAR?

16 Avqust 2017 19:57

Xətaidə yaşayış binasında yanğın olub

16 Avqust 2017 19:57

Saqqızın hazırlanması üsulu - VİDEO

16 Avqust 2017 19:48

Röya yenidən Samirlə axtarışa çıxıb - İLLƏR SONRA

16 Avqust 2017 19:38

Qardaş bacısının xına mərasiminə hücum etdi -

16 Avqust 2017 19:38

Keçmiş SSRİ-nin tanınmış aktrisası vəfat edib

16 Avqust 2017 19:37

Masallıda ağır yol qəzası baş verib, 2 nəfər ölüb, 2-si yaralanıb

16 Avqust 2017 19:17

Tillerson: Pxenyanla dialoq qurmağa hələ də maraqlıyıq

16 Avqust 2017 19:15

Yasa gedənlər dəhşətlə üzləşdi: ölənlər və yaralılar var

16 Avqust 2017 19:14

Azərbaycanda arxeoloji qazıntı zamanı aşkarlanmış NADİR TAPINTILAR OĞURLANIB

16 Avqust 2017 19:13

Bir qrup hərbi qulluqçu şəhidin ad günündə ailəsinə baş çəkib

16 Avqust 2017 18:59

Bu qidaları yeyən uşaqlar daha ağıllı olur - FOTOLAR

16 Avqust 2017 18:48

Binəqədi-Novxanı avtomobil yolu çöküb

16 Avqust 2017 18:48

Milli Məclis sədrinin müavini Polşanın təhsil naziri ilə görüşüb

16 Avqust 2017 18:47

Sevgilisindən Neymara - AĞIR ZƏRBƏ

16 Avqust 2017 18:43

Azərbaycanda müdhiş oğurluq: nadir tapıntılar yoxa çıxdı

16 Avqust 2017 18:29

Saqqızın hazırlanması üsulu

16 Avqust 2017 18:29

Keti Perrinin VAMPİR sevgilisi üzə çıxdı – EŞQ ÜÇBUCAĞI - FOTOFAKT

16 Avqust 2017 18:28

Səfir: "Bu gün Azərbaycanda Rusiyada təhsil almağa yüksək maraq var"

16 Avqust 2017 18:27

U-17 bosniyalılara uduzdu

16 Avqust 2017 18:27

65 illik evli cütlük həyatlarına əl-ələ son qoydu

16 Avqust 2017 18:23

Naz Azərbaycan xalqını təhqir etdi

16 Avqust 2017 18:22

Dənizdə batan şəxs xilas edilib

16 Avqust 2017 18:20

Su borusu partladı, yol çökdü - FOTO

16 Avqust 2017 18:14

EVİMİZDƏKİ TƏHLÜKƏ - O hər an və hər yerdə bizi izləyir

16 Avqust 2017 18:13

Azərbaycan Prezidenti indoneziyalı həmkarını təbrik edib

16 Avqust 2017 18:12

Gavalı mürəbbəsinin hazırlanması

16 Avqust 2017 18:10

Erməni həkimin "müalicə" etdiyi bakılı bacıların DƏHŞƏTLİ HƏYATI: "Günlərlə evdə ac qalırıq..." - FOTOLAR

16 Avqust 2017 18:08

"Qarabağ" nə qədər qazanacaq?

16 Avqust 2017 18:07

İlham Əliyev Qabon Prezidentini təbrik edib

16 Avqust 2017 18:01

"Qarabağ"ın oyunçusu Çempionlar Liqası yığmasında

16 Avqust 2017 17:59