Aktual mövzular: Dollar alış-satışı , Hava haqqında, Qarabağ, Qəbələ, Məzənnə, Neftin qiyməti

İslami mesajlar verən sovet filmi – ARAŞDIRMA

İslami mesajlar verən sovet filmi – ARAŞDIRMA

Date: 25 October 2016 15:38

SSRİ dönəmində incəsənət nümunələrimizdə milli, dini elementlərin axtarışı çox adama yersiz görünür. Çünki təxminən 70 illik müddət ərzində bir neçə müstəvidə belə məqamlara qarşı hakimiyyət səviyyəsində ciddi mübarizə aparılıb; görk olaraq 1930-cu illərdə müxtəlif ölkələrdə ziyalılar sürgün edilib, güllələnib və toplumlar vahid ideologiya altında birləşdirilib. Daha sonralar ədəbiyyatda, filmdə cücərmək istəyən milli, dini, əks-ideoloji istəklər də senzura vasitəsilə beşikdəcə boğulub.

Arif Babayev

Sovet “qılıncının iki tərəfi də kəsdiyi” bir dönəmdə – 1975-ci ildə çəkilmiş bir filmdə açıq-aşkar dini motivlər, Allaha, cənnətə, göndərmələr ilk baxışdan inandırıcı görünmür. Ən təccüblüsü isə üstündən 40 il ötməsinə baxmayaraq bu gün də həmin filmin batini simasını üzə çıxaran bir fikir söylənməyib. Söhbət 1975-ci ildə kinorejissor Arif Babayevin quruluş verdiyi, ssenarisi Alla Axudovaya məxsus “Alma almaya bənzər” filmindən gedir. Əslində bu film heç sovet Azərbaycanı filmləri silsiləsində öndə gedən filmlərdən də sayılmır. Çünki sovet adamı o qədər reallıqla çulğalanmışdı ki, onun qarşısına alternativ cərəyanlara aid ciddi sənət nümunəsi

Alla Axundova

çıxsa belə ona ağız büzüb keçirdi. Ortadoksal sovet tamaşaçısın ağız büzdüyü filmlərdən olub “Alma Almaya bənzər”. Hansı ki, 40 il bundan əvvəl büzülən o ağzılar hələ də formasını dəyişməyib, bu gün də dünya kinosundan danışan, filmdə göndərmə, eyham dəlisi olan müasir kinotənqidçilər də bu filmdə heç bir ciddi məqam yaxalaya bilməyib və beləcə “Alma almaya bənzər” filmi hələ də layiqli qiymətini almadan kənarda gözləyir.

Hər şey kəndin adı – Cənnətməkan və buradan çıxan alma ilə başlayır. Cənnət və alma əslində çox şeyi deyir.
“Ne kurit, ne sorit” lövhəsinin düz yanında oturub siqaret tüsdülədən iki nəfər əslində cənnətin qadağasını pozan insan övladına işarədir. Özü də bu hadisə kənddə “duz çörək Həsən” kimi tanınan şəxsin idarəsində.
Cənnətməkan kəndi və “duz çörək Həsən”…
Cənnətməkandan ayrılan sürücü Qurban və onunla yol yoldaşı olan Mədinə…
Titrlərdə qeyd olunur: “Duz çörək qurbanı”.
Filmin sujet xətti hər kəsə bəllidir; bu yazı SSRİ senzuraçıların gözündən pərdə asmaq üçün düşünülən sujet xətti, yəni, filmin səthi mənası deyil, onun batini ifadəsi haqqındadır.

alma

Cənnətməkandan ayrılan sürücüyə “duz çörək” Həsən deyir ki, “2 dənə almaya görə duz çörəyi tapdamayacaqsan ki”. Necə ki, cənnətdə Adəm almanı tapdayıb

buğdanı, dolayısı yola çörəyi seçmişdi. Beləcə “bu dünyaya”, yəni rayona yola düşən sürücü özüylə bərabər almanı da bura gətirir. Alma da nə alma, tumsuz alma. (“İxlas” surəsində Allahın təsviri: “O, nə doğmuş, nə də doğulmuşdur”.)
Alma rayona çatan kimi bazarda hər şey ədalətlə həll olunmağa başlayır. Bazarın sahibi satıcılardan birindən soruşur ki, “Manat yarımlıq almanı niyə 50 qəpiyə satırsan?” Satıcı cavab verir: “özüm də bilmirəm bu nə möcüzədir, manat yarım demək istəyirəm, ağzımdan 50 qəpik çıxır”.
Hansı ki, almanın real qiyməti bazarda 50 qəpik olmalıdır. Tumzus alma bazara gələn kimi şişirdilmiş qiymət möcüzəli şəkildə əriyir.
Elə həmin satıcının 7 qızı var, arvadı 8-ci uşağın ağrısı ilə xəstəxanaya aparılır. 7 qız atasına bu xəbəri anası çatdırır: “Muğayat ol ha, birdən gülməşəkərin yenə qız doğar səninçün”. Bu zaman kişi göyə baxarq deyir: “Axı mənim əlimdən nə gələr?”.
Bəs görəsən bu kişinin qızlarının sayı niyə 7-dir?
7 müqəddəs rəqəm sayılır. İlahi təsvvürlərdə göstərilir ki, Allah dünyanı 6 günə yaradıb, 7-ci gün boşluqdur. 8-ci gün isə əksər mədəniyyətlərdə yeni gün, yeni mərhələ kimi qəbul olunur. Hamilə qadın möcüzəvi almanı yedikdən sonra 8-ci uşağı oğlan doğulur.
Yoldaşının doğmasını gözləyən kişiləri göstərən kadrda, arxa fonda saat 8-dir, 9-a işləyib. Doğuşu gözləyən atalardan biri dillənir:
“- Bu haqq hesab uzun çəkir?”
8-ci uşağı doğulacaq kişi cavab verir:
“ – O daha bizdən asıllı deyil”.
Rejissor filmin birinci qatında onu deyir ki, yəni doğan qadındır, kişilərdən heç nə asıllı deyil. Amma səhnənin alt qatında ciddi mesaj var: “8-ci günün, yeniliyin doğuluşu insan iradəsindənalma-2 kənardır”.
Filmdəki orta məktəb müəllimi (Aişə rolunda İnarə Quliyeva) ortodoksal sovet vətəndaşıdır – materialist təfəkkürlü, görmədiyinə inanmayan bir adam. Müəllim qaydalarla hər şeyin izahını verir. Ancaq toxumsuz alma bu izahı məhv edir. Yəni hər şeyin qaydalarla tənzimlənmədiyini göstərir. KƏRİMovun yediyi almadan toxum çıxmadıqda, əvvəlcə müəllim əsəbiləşir sonra heyrətlə əlavə edir: “Toxumsuz almalar olduğunu eşitmişdim, amma gözümlə görməmişdim”.
Filmdə əsl həngamə möcüzəvi alma alimə təqdim ediləndə baş verir. Vasvası sovet aliminin timsalında materializmin bəsit nümayəndələri, elmdən kənarda heç bir şübhə saxlamayan insanlar ifşa olunur. Filmdə alim almanın toxumsuz olduğunun fərqinə belə varmır. Materializmin bariz nümayəndəsi kimi möcüzədən yan keçib almanın qurdu ilə maraqlanır; “Hanı qurd, qurd hanı? Bizə qurd lazımdır”.
Alim tumsuz almanı şirəçəkən aparata atıb suyunu çıxarır: “99 faiz şirə, bir faiz tullantı”. (“Əraf” surəsi, 180-cı ayə. «Allah-Təalanın 100-dən bir əskik, yəni 99 adı vardır .)
Sonra alim kombinatın həyətinə boşaldılan tonlarla almanı göstərib deyir: “Baxın, bunlar da almadır? 60%-i tullantıdır. Yük olub qalıb boynumuzda. Bu elə bir səhradır ki, heç üfüqündə də keçici bayraq görünmür”.
Bezdirici alimdən boğaza yığılan ixtiraçı Nadir baba (Hüseynağa Sadıqov) və Mehdi (Fazil Salayev) yenidən kəndə qayıdır. Yolda dincələn zaman Mehdi gileylənir: “Biri toxum istəyir, biri alma qurdu istəyir… Biri sıxıb suyunu çıxarır. Bəs alma, alma heç kəsə lazım deyil?!” – deyib əllərini göyə açır. Növbəti planda buludlu səma, buludların arasında günəş görünür.
Filmin növbəti səhnələrində cənnətə qayıdış çox maraqlı simvol, kodlarla təqdim olunur.
Filmdə orijinalıqla təsvir olunan məqamlardan biri də cənnətdən ayrı düşən insan övladının ilk vətənin xiffətini çəkməsi, xatirələrin həmişə reallıqdan daha gözəl olması maraqlı dialoq üzərində a-3göstərilməsidir. Məsələn

Cənnətməkanda Qurbanla Mədinə arasında belə dialoq olur:

“- Yaman çərənləyirsən ha!
– Niyə, ərə getməmişəm deyə səsimi də əlimdən alan deyilsiz ki?”
Amma sonradan Qurban bu dialoqu xatırlayarkən vulqar sözlər dialoqdan çıxır, ifadələr daha gözəl sözlərlə xatırlanır:
“-Çox danışırsan ha!
– Niyə danışmayım, elçi qabağına çıxmamışam ki, lal dinməz oturum”.
Əslində filmdəki adlara da diqqət etsək çox şey aydın olur: Qurban (Həsən Məmmədov), Aişə, Mehdi, Mədinə (Səfurə İbrahimova), KƏRİMov (Cəmil Quliyev), Mə(həm)mmədəli (Hacıbaba Bağırov) və s.
İlk kadrdan sona qədər partlamamış minaya bənzəyən bu filmin adı da Allah bilir nədən xəbər verir: Alma almaya bənzər. Bəlkə də müəllif bununla hürufilərin “ənəlhəq”inə işarə edir, bütün insanların üzündə allahın təcəlla etdiyini önə çəkir; bütün almalar bir birinə bənzəyir, amma sadəcə bənzəyir.

(A24.az)


Tags:  İslami mesajlar verən sovet filmi ARAŞDIRMA

RƏYLƏR


Top news