Amerika seçkilərinin ədalət və şəffaflıq problemi

Amerika seçkilərinin ədalət və şəffaflıq problemi
09:23 29 Oktyabr 2016
30 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

ABŞ-da prezident seçkilərinin gedişi indidən narahatlıq doğurur

Artıq çoxdandır ABŞ hökuməti və xalqı demokratiyanı inhisara aldıqlarına əmindirlər və hesab edirlər ki, onların dünyagörüşü cüzi fərqlə hamınınkından üstündür. Bu təkəbbürün nəticəsidir ki, amerikalılar başqalarına doğru yol göstərmək hüququnu zəbt edərək hamının onlardan nümunə götürməsinin vacibliyini aşılamaqdan yorulmurlar. Xüsusilə bu və ya digər ölkədə seçkilər keçirilən kimi Vaşinqton yad xalqın iradəsinə qiymət verməyə tələsir, bir daha “doğru” yolu göstərir. Görəsən, həqiqətənmi ABŞ-ın seçki sistemi və burada təşkil olunan müxtəlif səviyyəli seçkilər, iddia edildiyi kimi, etalondur? Elə gələn ayın 8-də keçiriləcək prezident seçkilərinin təşkilindən faydalanmağa dəyərmi?
Məlum olduğu kimi, dünyanın yeganə superdövlətinin seçki sistemi hələ XVIII əsrin axırlarında formalaşmışdır və o vaxtdan bəri elə bir əhəmiyyətli dəyişikliyə məruz qalmamışdır. Bu arxaik sistem indi də qüvvədədir. Özü də seçkilərdə həmişə iri kapitalın maraqlarını təmsil edən iki sağçı partiya - Demokratlar və Respublikaçılar partiyaları hökmranlıq edir. Kiçik partiyaların seçkilərdə hansısa uğur qazanması praktik olaraq mümkün deyil. Bununla belə, nə demokratları, nə də respublikaçıları dəstəkləyən elektorat getdikcə böyüyür. Lakin bu, yerli səviyyədə də, ABŞ Konqresinin özündə də müstəqil deputatların sayına heç cür təsir göstərmir. Məsələ burasındadır ki, amerikalı seçici iki hökmran partiyanın milyarderlər tərəfindən dəstəkləndiyinin fərqinə vararaq əsasən ya demokratlara, ya da respublikaçılara səs vermək məcburiyyətində qalır.


ABŞ-ın siyasi sistemində üçüncü partiyanın özünü göstərməsi imkan xaricindədir. Hər şeydən əvvəl seçkilərdə iştirak etmək üçün partiya hər bir ştatda qeydiyyatdan keçməlidir, özü də bu prosedur kifayət qədər mürəkkəbdir. Eyni zamanda kiçik partiyaların KİV-ə heç bir çıxışı yoxdur, çünki demokratları və respublikaçıları dəstəkləyən nüfuzlu mətbuat orqanları milyarderlərin nəzarətindədir. Odur ki, cəmiyyətin əhvali-ruhiyyəsi necə olursa-olsun, iki partiyanın mütləq siyasi inhisarı davam edir.
Seçki sisteminin qəribəliyi orasındadır ki, amerikalı seçici dövlətin başçısını birbaşa seçmək hüququndan məhrumdur. Belə ki, elektorat prezidenti yox, seçici nümayəndələrini seçir, sonuncular isə dövlət başçısını seçirlər. Hər bir ştatda seçici nümayəndələrinin sayı müəyyənləşdirilmişdir. Ştatda hansı partiya daha çox seçici nümayəndəsi seçdirməyə nail ola bilirsə, məğlub partiyanın qazandığı seçici nümayəndəsi yerləri də qalibə verilir. Belə çıxır ki, vətəndaş bir namizədə səs versə də, nəticə etibarilə səsi başqa namizədin hesabına yazılır. Bu səbəbdəndir ki, faktiki olaraq daha çox seçici səsi toplamış namizəd Prezident kürsüsündən məhrum ola bilər. Misal kimi 2000-ci il prezident seçkilərinin nəticələrini göstərmək olar. O vaxt respublikaçı Corc Buş (oğul) ölkə üzrə 50 556 002 səs (47,9 faiz) toplayıb qələbə qazanmışdı, halbuki demokrat Al Qor 50 999 897 səs (48,4 faiz) toplamışdı. Bu isə onu göstərir ki, ABŞ-ın qüvvədə olan seçki qanunvericiliyi heç cür vətəndaşın iradəsini əks etdirə bilməz.
Amerikanın seçki sistemində ədalətin olmaması bir yana qalsın, müxtəlif səviyyəli seçkilərin şəffaf keçirilməsi problem kimi daim özünü göstərir. Özü də seçki saxtakarlığı təzə problem deyil. Eyni seçicilərin dəfələrlə səs verməsi tez-tez müşahidə olunur. Hüquq mühafizə orqanları bəzi hallarda saxtakarları cəzalandırsa da, problem aradan qalxmır. Məsələn, Nyu Yorkun sabiq meri, respublikaçı Rudolf Culiani bu yaxınlarda etiraf etmişdir ki, ABŞ-da seçki sistemi irimiqyaslı qanun pozuntusuna imkan verir. Seçkilərin nəticələrinə birbaşa təsir edən vasitələrdən biri vətəndaşları avtobuslara doldurub müxtəlif yerlərdə bir neçə dəfə səs verməsinə şərait yaratmaqdır. Culianı deyir: “İlk dəfə Nyu York merinin seçkilərində namizədliyimi irəli sürəndə bəzi adamlar 8 dəfə, 10 dəfə səs verirdilər. İkinci dəfə namizədliyimi irəli sürəndə yanğınsöndürənləri və polisləri küçələrə çıxardıq ki, seçiciləri daşıyan avtobusların nömrələrini yazsınlar”.
Səsvermə zamanı kütləvi qanun pozuntuları mövzusu indiki prezident seçkilərində də aktual olaraq qalır. Avqustda prezidentliyə respublikaçı namizəd Donald Trampın seçki qərargahı seçkilərin gedişini müşahidə etmək üçün könüllüləri toplamağa başlamışdır. Tramp bildirdi ki, o, yalnız kütləvi saxtalaşdırmalar nəticəsində demokrat namizəd Hillari Klintona məğlub ola bilər. Yeri gəlmişkən, Ağ evin hazırkı sahibi Barak Obamanın vaxtilə prezident seçkilərində qələbəsi bir sıra qalmaqallarla müşayiət olunmuşdu. Tramp xatırladır ki, seçki saxtakarlığını səkkiz il əvvəl keçirilmiş prezident seçkilərində Obamanın etirafı da sübut edir. Hazırkı Prezident 2008-ci ilin sentyabrında seçicilərlə görüşü zamanı deyirdi: “Ohayo ştatında demokratlar səsləri sayan aparatlara cavabdehdirlər və bu, kömək edir. Mənim özüm Çikaqodanam və açığı, seçkilərin başına oyun açan təkcə respublikaçılar deyil, bəzən demokratlar da eyni cür hərəkət edirlər. Bilirsinizmi, adamlar hakimiyyətdədirlərsə, onların tərəzini öz xeyirlərinə əymək tendensiyası meydana gəlir”.
Obama ikinci dəfə dövlət başçısı seçiləndə də saxtakarlıq halları az olmamışdı. Məsələn, 2012-ci ildə Pensilvaniya ştatının ən böyük şəhərinin - Pensilvaniyanın şimal və qərb rayonlarında 59 seçki məntəqəsində Prezident Barak Obamaya 19 605 min səs verilmişdi. Respublikaçı namizəd Mitt Romni isə heç bir səs qazanmamışdı (!). Bəzi kütləvi informasiyalar iddia edirdi ki, zəncilərin yaşadığı rayonlarda Obamaya yekdil dəstək saxtakarlıq barədə şayiələrə rəvac versə də, sübut-dəlil yoxdur. Amma fakt ortada idi: həmin seçki məntəqələrinə respublikaçı nümayəndələri buraxmamışdılar, halbuki nə vaxtsa buraxırdılar. Başqa bir fakt: etibarsız sayılmış bülletenlərin hamısı Obamanın xeyrinə verilmiş səslər kimi qeydiyyata alınmışdı.
2012-ci il seçkilərində saxtakarlıq halları təkcə Pensilvaniyada müşahidə olunmamışdı. Belə hallar Ohayo, Florida, Nevada, Kolorado, Şimali Karolina... ştatlarında da qeydə alınmışdı. Ohayoda saxtakarlıq hamını dəhşətə gətirmişdi. Bu ştatda 5 milyon 744 min 117 bülleten qeydiyyatdan keçirilmişdi və Obama Romnini vur-tut 166 min 277 seçici üstələmişdi. “Columbus Dispatch” qəzeti yazırdı ki, Ohayoda qeydiyyatdan keçirilmiş seçicilərin 20 faizdən çoxunun səs vermək hüququ yox idi: “İki qraflıqda qeydiyyata alınmış seçicilərin sayı seçmək yaşına çatmış sakinlərin sayından çox idi. 31 qraflıqda seçkilər üçün qeydiyyata alınanların sayı sakinlərdən 90 faiz çox idi”. Obamanın ayrı-ayrı yerlərdə 100 faizdən çox (!) səs toplaması faktları da ictimaiyyətə məlumdur.
Bütün bu saxtakarlıqlar azmış kimi, amerikalı seçicilərin səs vermək hüququnun məhdudlaşdırılması kütləvi hal alır. Gələn ay keçiriləcək prezident seçkilərində 5,8 milyondan çox amerikalı (bütün potensial seçkilərin 2,5 faizi) məhkumluq ucbatından səs vermək hüququndan istifadə edə bilməyəcək. Özü də onlardan 3,2 milyonu istintaqa cəlb edilmişdir, yaxud məhkum olunmuşdur, 2,6 milyonu isə artıq cəzasını çəkib qurtarmışdır. Hazırda hər 40 amerikalıdan biri səs hüququndan məhrumdur. Afroamerikalılar arasında isə hər 13 seçicinin biri səsvermədə iştirak edə bilməyəcək. Ayrı-ayrı ştatlarda, məsələn, Kentukke, Virciniya və Floridada 20 faizdən çox qaradərili amerikalı elektoratdan kənarlaşdırılmışdır. Əhalinin Siyahıyaalınması Bürosunun məlumatına görə, 2008-ci il prezident seçkilərində 75 milyon seçici səs vermək hüququndan istifadə etməmiş və onların 60 milyonu çoxsaylı prosedurlarla müşayiət olunan qeydiyyat səbəbindən səs verə bilməmişdir.
ABŞ seçkilərində beynəlxalq müşahidəçilərin səsvermənin monitorinqində iştirakının məhdudlaşdırılması da ciddi problemlər doğurur. Hazırda yalnız Missuri, Cənubi Dakota və Nyu Meksiko ştatlarında, həmçinin Kolumbiya federal dairəsində seçkilər zamanı xarici müşahidəçilərin seçki məntəqələrinə buraxılmasına icazə verilir. Əcnəbi müşahidəçilərin fəaliyyəti məsələsi digər regionlarda yerli hakimiyyət orqanlarının səlahiyyətinə daxildir. ABŞ-da seçkiləri müşahidə etmiş ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları missiyası dəfələrlə amerikalı vətəndaşların bütöv təbəqələrinin fəal seçki hüququnun həddən artıq məhdudlaşdırılması problemini həll etməyə çağırmışdır. Lakin bu çağırışa qulaq asan hələ də yoxdur.
ATƏT-in almaniyalı müşahidəçisi Yurgen Klinke bildirmişdir ki, ABŞ-da qarşıdan gələn prezident seçkilərinin keçirilməsi proseduru ilə əlaqədar narahatlıq doğuran məqamlar var. O hesab edir ki, “beynəlxalq normalara uyğunlaşmaq zəruridir”. Klinke, məsələn, belə bir narahatlığını ifadə edir ki, saat qurşaqlarının fərqi üzündən bir ştatda seçkilərin nəticələri başqa ştatda səsvermə başa çatmamış elan ediləcək. Ekspert hesab edir ki, bu, seçicilərə əsaslandırılmamış təsirdir.
Müşahidəçilərin bütün çağırışlarına baxmayaraq, ABŞ hakimiyyət orqanları seçki prosedurunu beynəlxalq normalara uyğunlaşdırmaq fikrində deyil. İstər demokratlar, istərsə də respublikaçılar hazırda seçkilər üçün yalnız pul yığmaqla məşğuldurlar. Dörd il əvvəl tarixdə ən bahalı prezident seçkiləri keçirilmişdir. O vaxt demokrat Barak Obama dövlət başçısı vəzifəsinə seçilmək üçün 985,7 milyon dollar, onun rəqibi, respublikaçı Mitt Romni 992 milyon dollar pul xərcləmişdi. Obamanın topladığı hər səs 15 dollara, Romniyə verilmiş hər səs isə 16 dollara başa gəlmişdi. Bu dəfə seçkilərə iki dəfədən çox - təxminən 5 milyard dollar pul sərf ediləcəyi gözlənilir.

Allahverdi MEHDİYEV,
“Azərbaycan”

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

FTB-nin yeni direkroru Rey olacaq?

27 İyun 2017 07:52

“Əgər sevgilim müsəlman olsa...” - FOTO

27 İyun 2017 07:52

“App Store”da qlobal təmizlik aparılacaq

27 İyun 2017 07:52

Ağ Ev: "Tramp ABŞ-ın dünyada enerji liderliyini möhkəmləndirmək niyyətindədir"

27 İyun 2017 07:48

Azərbaycanlı kafedə namaz qıldığına görə cərimələnib

27 İyun 2017 07:47

Sabunçu bazarında dava düşüb, 1 nəfər xəstəxanaya yerləşdirilib

27 İyun 2017 07:47

Bakıda taksi yaşlı qadını vurdu

27 İyun 2017 07:47

Vaşinqtonda Trans-Xəzər Forumu Azərbaycan və regionumuzun strateji əhəmiyyətini işıqlandırıb (FOTO)

27 İyun 2017 07:43

İlk döndərilən yumşaq robot hazırlanıb

27 İyun 2017 07:42

Laricani Rusiyanı müdafiə etdi

27 İyun 2017 07:39

Tanrının gözəllik lütf etdiyi İslandiya - FOTO

27 İyun 2017 07:37

“Airbus” robot vertolyot hazırlayıb

27 İyun 2017 07:37

"Ağıllı" yorğan hazırlanıb - VİDEO

27 İyun 2017 07:27

Su duzdan daha yaxşı təmizlənəcək

27 İyun 2017 07:12

Merkeldən Avropaya ÇAĞIRIŞ: "Fəallaşın!"

27 İyun 2017 06:58

Moskva ABŞ-ı Suriya ordusuna təxribat xarakterli zərbələr endirməməyə çağırıb

27 İyun 2017 06:57

Göl sahilində modern koma - FOTO

27 İyun 2017 06:32

Bakıda 6 otaqlı ev yanıb

27 İyun 2017 06:15

Zabaykalyedə fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq edildi

27 İyun 2017 06:04

Trampın etirazlara səbəb olan fərmanı qüvvəyə mindi - Amma...

27 İyun 2017 06:03

Rusiyada vətəndaşlığı olmayan şəxslərə şəxsiyyət vəsiqəsi veriləcək

27 İyun 2017 06:02

Bakıda ahıl kişi qonşusu tərəfindən döyülüb

27 İyun 2017 05:47

Pireney dağlarında kottec - FOTO

27 İyun 2017 05:32

Yeni FTB direktorunun namizədliyi Senata təqdim edildi

27 İyun 2017 05:19

Lavrov və Tillerson telefonla danışdı

27 İyun 2017 05:08

Braziliya prezidentinə qarşı korrupsiya ittihamı

27 İyun 2017 04:44

Azərbaycan vətəndaşı Rusiya kafelərindən birində namaz qıldığına görə cərimə olunub

27 İyun 2017 04:37

Kitabxana və İrs Mərkəzi, təbiət və modern - FOTO

27 İyun 2017 04:32

Yəməndə hava zərbələri: 9 ölü

27 İyun 2017 04:22

Kabab çəkən gənc özünü yandırdı - EHTİYATSIZLIQ

27 İyun 2017 04:13

Bakıda taksi yaşlı qadını vuraraq ağır xəsarət yetirib

27 İyun 2017 03:37

Xuzistanda bir ev - FOTO

27 İyun 2017 03:32

Sərxoş sürücü 7 qonşunun maşınını əzdi - Bakıda

27 İyun 2017 03:24

Hökumət qüvvələri ilə terror qruplaşması arasında döyüş olub -

27 İyun 2017 03:06

Rumıniyada yeni baş nazir təyin olunub

27 İyun 2017 03:02

Nigeriyada silsilə terror hücumları nəticəsində 9 nəfər ölüb

27 İyun 2017 02:43

Sloveniyada məktəb və uşaq bağçası - FOTO

27 İyun 2017 02:32

Bakıda ikimərtəbəli ev yandı

27 İyun 2017 02:29

Alt paltarı geyinmədiyi üçün İŞDƏN QOVULDU - FOTO

27 İyun 2017 02:23

Səudiyyə Ərəbistanının Yəməni bombalaması nəticəsində 9 dinc sakin ölüb

27 İyun 2017 02:22

Yəmən yenidən bombalandı: 9 ölü, 4 yaralı

27 İyun 2017 01:54

Astroloji proqnoz -

27 İyun 2017 01:54

Niderlanda yaşı 4,5 milyard il olan meteorit düşüb

27 İyun 2017 01:42

Qəzzadan İsrail ərazisinə raket atıldı

27 İyun 2017 01:38

Almaniyada şəhər kənarında ev - FOTO

27 İyun 2017 01:32

Mobil telefon bazarında durğunluq yaranıb -

27 İyun 2017 01:32

Beyləqanda yanğın olub

27 İyun 2017 01:08

Qəzza zolağı İsraili raket atəşinə tutdu

27 İyun 2017 01:04

Mingəçevirdə boğulmaq təhlükəsi ilə üzləşən şəxs xilas olunub

27 İyun 2017 00:57

Qəzza zolağından İsrail tərəfə raket atılıb

27 İyun 2017 00:37