Vətənə, torpağa sevgi hissləri aşılayan - Tütək səsi...

Vətənə, torpağa sevgi hissləri aşılayan - Tütək səsi...
12:19 31 Oktyabr 2016
32 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Tütək tənhalığın yol yoldaşı, saf duyğuların sirdaşıdır. Həzin səsi ilə insanı təbiətin qoynuna çağırır, düşüncələrin ahənginə kökləyir. Nə vaxt, necə, hansı ehtiyacdan yaranıb bu alət? Tarixi çox qədimdir. 13-cü əsrdə dahi Nizami Gəncəvi tütəyi çobanın dilindən belə səciyyələndirmişdi:
 
Bir quyudan göyərib çıxmış,
Şəkərdən şirindir, məncə, bu qamış.
Dəldim, yaraladım öz əlim ilə,
Hələ kəsilməmiş gəlməzdi dilə.
O cansız olsa da sevirəm can tək,
Dilsizdir, mənimçün dildir bu tütək...
 
Ta qədimlərdən bu günə qədər duyğularımızın, arzularımızın,  kədər və sevincimizin danışan dilidir tütək... Avazı könlümüzü oxşayır, düşüncələrimizə qanad verir...
 
Tütək alətinin xalqımızın estetik zövqünün formalaşmasında böyük rolu olub. Sənətkarlar arasında quş tütəyi, çoban tütəyi, böyük tütək, kiçik tütək, pikkolo tütək, gil tütək kimi deyimlərdən istifadə edilir. Bu deyimlərdən ən qədimi çoban tütəyidir. Tütək alətini çobanlar icad etdiyindən alətə çox zaman çoban tütəyi də deyirlər. Çobanlar musiqi xəzinəmizə “Çoban bayatı” adlı muğam, “Xan Çobanı”, “Keçiməməsi”, “Çobanlar” və s. kimi rəqslər bəxş ediblər. Tütəkdə hər hansı bir musiqi ifa edilərkən gözlərimizin önündə meşələr, çaylar, bulaqlar, şəlalələr, dağlar canlanır. Qədimdə çobanların peşəkarlıq səviyyələri tütəyi nə cür ifa etmələri ilə qiymətləndirilirdi.
 
Azərbaycanın ən qədim nəfəsli çalğı alətlərindən biri olan tütəyin Adəm Peyğəmbərin dövrünə aid olduğu bildirilir. Bu fakt türk tarixçisi Bahəddin Ögəlin “Türk kültür tarixinə giriş” çoxcildli əsərində tütəyə bənzər alətlərlə bağlı hissədə qeyd edilir.
 
Tütək aləti türk dünyasında kaval, düdək də adlandırılıb. Mikayıl Müşfiq “Çoban” poemasında çobanın kaval çaldığını yazır. O, türkdilli xalqların mədəniyyətini, musiqisini mükəmməl öyrəndiyi üçün öz poemasında tütəyi kaval kimi təqdim edib. XVI əsrdə yaşamış Məhəmməd Əmaninin şeirlərində isə belə bir misra var - Şatır sifət, istidə vurarlar düdək. Abdulla Şaiqin şeirlərində də tütək – düdək kimi təqdim olunur. Sonradan isə düdək alətinə - tütək adı verilib.
 
Tütək - ürəyin səsi hesab olunur. O səbəbdən də bu aləti istənilən insan ifa edə bilmir. Çünki bu alətdə ifa ürək tələb edir. Həsənağa Sadıqov dövrümüzdə tütəyin ən mahir ifaçılarındandır. O, tanınmış aşıq Qurbanın nəvəsidir. Tütəyi də ilk dəfə babasının ifasında eşidib: “Sən elə deyilən kimi ifa et, götür çal, çalmaq başqadır, daxil olmaq tamamilə başqadır. Sən daxil olanda qulağın da tutulur, gözün də bağlanır, girirsən o obraza. Ətini kəssələr də, xəbərin olmayacaq, yəni o qədər daxil olmalısan ki, hiss etməməlisən.  “Tütəyi danışdırmaq üçün alətə böyük sevgi bəsləmək lazımdır” deyir ustad: “İfa etmək asan sözdür, hamı bacarmaz. Şəxsən bu tütəyi istənilən insana verim və deyim ifa et. Bunu səsləndirmək üçün bunu ifa edən insanın ürəyinin səsi daxil olmalıdır bura. Həm tütəyin, həm də ürəyin səsi orada bir-birinə qovuşur və dinləyən insana zövq verir. Mən bu tütəyi başqa cür ifa etsəm, o məndən inciyər. Mən buna razı ola bilmərəm”.
 
İstənilən musiqi alətinin səsi insana müxtəlif anlarını yaşadır. Bu həm sevinclə, həm də kədər və hüznlə bağlı ola bilər. Bu isə musiqi alətini ifa edən sənətkarın ustalığıdır. Həsənağa Sadıqov bunun musiqiçinin daxili aləmi ilə bağlı olduğunu deyir: “Əgər darıxdırıcı bir şey varsa, ifa elədiyi səslərdən ağlamaq, sızıltı, şikayət eşidə biləcəksiniz. Əgər əhvalın şaddırsa, həmin musiqini ifa etdikdə, qulağa daha sevincli gələcək. Ürək nə formadadır, ifaya o formanı verir”.
 
“Fəryad” filmində dinlədiyimiz insan ürəyinin yanğısını xatırladan ifa mərhum Həsən Məhərrəmova məxsusdur. Hər ifasında ürəyinin səsini tütəklə birgə çatdıran Həsən Məhərrəmov, bir çoxlarını bu yola sövq edib. “Onun ifasına həsəd aparırdım” deyir Həsənağa Sadıqov. Ustad onu da deyir ki, tütək üzərində barmaqların hoppanması düzgün deyil, bu aləti gərək sakit tərzdə və səbirlə ifa edəsən. Barmaqları da sakitcə sürüşdürərək öz ifandan zövq alasan: “Almaniyada bir dəfə mağazaya girdim. Bir tütək vardı, satıcıdan aldım o tütəyi. Mənə dedi ki, bu, Hindistan tütəyidir. O tütəyin arxasında dəlik yox idi. Götürdüm o tütəyi başladım ifa etməyə. Arxamda alman dayanıb, o da mənim ifamı dinləyir. Düz yarım saat çaldım bu tütəyi. Sonra mən o tütəyi qaytardım satıcıya və almayacağımı bildirdim. İfamı dinləyən alman dedi “yox, yox, bu tütək sizindir, sən onu danışdırdın”. Tütəyin pulunu verdi və mənə uzatdı”.
 
Kiçik boylu tütək aləti güclü səsi ilə insana böyük təsir gücünə malikdir. Deyilənə görə, zurnada ifa edən hər bir ifaçı tütəkdə də çalmağı bacararmış. Tütək həm də simfonik orkestrdə ifa olunur və yeni harmoniya, yeni gözəllik yaradır. Qədim tarixi olan tütək müasirliyə də uyğunlaşır və beynəlmiləl olduğunu sübut edir. Müasir dövrdə müxtəlif musiqiləri tütəkdə ifa etmək mümkündür. İstənilən janrdakı musiqi tütəyin ifası və müşayiəti ilə daha da möhtəşəm görünür. 
                         
Azərbaycanın bir çox filmlərində tütək ifasından istifadə olunub. "Tütək səsi", "Evlənmək istəyirəm", "Ögey ana", "Qərib cinlər diyarında", "Fəryad" və digər filmlərdə tütəkdə ifa olunan havalar o filmlərə əlavə ruh qatır.
 
Bir çox ölkələrdə tütəyin müxtəlif növləri çox geniş yayılıb. Azərbaycanda böyük və kiçik növləri orkestr və ansamblların tərkibində, tütəkdən əsasən, solo aləti kimi istifadə edilir. Tütək müxtəlif alət ustaları tərəfindən hazırlanır və sevənlərinin, ifaçıların ixtiyarına verilir. Usta Teymur Hüseynov deyir ki, tütək aləti qədim dövrlərdə qarğı və qamışdan hazırlanıb. Ustanın sözlərinə görə, hər qarğıdan tütək hazırlamaq mümkün deyil. Tütək yetişmiş qarğıdan hazırlanır.
 
Səs tembri mülayim və məlahətlidir. Boruşəkilli gövdə ərik, qoz, tut və ya qamışdan hazırlanır. Uzunluğu 280-300 mm, diametri 20 mm-dir. Alətin baş tərəfində borunun içərisinə yanakı kəsilmiş plastmas tıxac daxil edilir: “Kəsdiyim plastmas alətin içərisinə keçirilir. Əvvəllər bu ağac materialından hazırlanırdı, ağac materialının keyfiyyəti az olur. Plastması taxdıqdan sonra dəlik açırıq ki, nəfəs verilsin və səsi ala bilək”.  
 
Gövdənin üst hissəsində yeddi, alt hissəsində isə bir oyuq olur. Dəliklərin açılma prosesi aşağıdan yuxarıya doğru aparılır. Tıxacla gövdə arasında xüsusi ölçüdə boşluq saxlanılır ki, həmin hissədən ağız boşluğuna yığılmış hava dodaqlar vasitəsi ilə gövdəyə üflənir. Sağ və sol əlin barmaqları ilə oyuqları açıb-bağlamaqla səs ucalıqlarını almaq mümkün olur: “Ərik ağacından hazırlanan tütək daha keyfiyyətli və uzunömürlü olur. Səsi də daha məlahətli və şirin olur. Qarğıdan hazırlanmış tütək də yaxşı səslənir, amma uzunömürlü olmur”.  Teymur usta tütək alətini hazır edir və kökləyir. Usta bildirir ki, tütək ifaçıları əsas alətin şirinliyinə önəm verirlər. Bu da əlbəttə ağacın görkəmi ilə yox, keyfiyyəti ilə bağlıdır.
 
Gənclərin tütəyə müraciəti də alətin gələcək nəsillərə ötürülməsinə zəmin yaradır. Sözsüz, bu da alətin aliliyindən və istənilən yaş dövründə olan insana təsirindən xəbər verir. Bu həm də alətə böyük sevginin təzahürüdür.
 
Milli Musiqi Konservatoriyasında tütəyi tədris edən Coşqun Sadıqov alətə sevgisini gənclərə də aşılayır: “Tələbələrdən əsas tələbim odur ki, bu alətdə düzgün səs çıxarsınlar. Qırıq-qırıq səs çıxarılması düzgün deyil. Balaban, qara zurna və tütəyin üfürülmə qaydası tamam fərqlidir”.
 
Tütəkdə ifa olunan musiqi inciləri, xüsusən də muğamlar insanı müqəddəs duyğulara kökləyir. Dinləyiciyə Vətənə, torpağa sevgi, insana məhəbbət, mərhəmət hissləri aşılayır. Hər bir milli musiqi aləti kimi tütək də millətimizin genetik yaddaşında kodlaşmış alətdir. Tütək keçmişimizi gələcəyə daşıyan, milli musiqimizi ən gözəl tərənnüm edən alətlərdən biridir.

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Qarabağa göndərilməsi planlaşdırılan “Məxfi ordu”: Moskva itkiləri GİZLƏDƏ BİLMƏDİ - FOTOLAR

22 Avqust 2017 13:23

Rusiyada 2 yaşlı qızı öldürməkdə şübhəli bilinən azərbaycanlı qadına hökm oxunub

22 Avqust 2017 13:22

Prokuror Bakıda sevgilisini öldürməkdə təqsirləndirilən gəncə cəza istəyib

22 Avqust 2017 13:17

SORĞU: “Qız qalıb qızıla dönər”, bəs oğlan qalıb nəyə dönər?

22 Avqust 2017 13:15

48 yaşlı Cennifer Lopezin bu FOTOLARI REKORD qırdı

22 Avqust 2017 13:13

“Kopenhagen”in futbolçusu: “Qarabağ” əks-hücumlara üstünlük verəcək"

22 Avqust 2017 13:12

Tanınmış şoumen qumarda 500 min uddu

22 Avqust 2017 13:09

Rus Dram Teatrında "Mərasim" tamaşasının premyerası keçiriləcək

22 Avqust 2017 13:07

Livanlı modellər alt paltarlarında ŞOU göstərdi - FOTO

22 Avqust 2017 13:03

Küçədən hərbi sursatlar tapıldı

22 Avqust 2017 13:03

Gürcüstan prezidenti İlham Əliyev və Ərdoğana təşəkkür edib

22 Avqust 2017 12:59

Vüsalə Əlizadə bu görüntüləri ilə gündəm oldu

22 Avqust 2017 12:59

Tanınmış aşığın adı TORPAQ QALMAQALINDA - Sakinləri məhkəməyə verdi

22 Avqust 2017 12:58

“Palçıq pilpiləsi” yatağında bir özül əsaslı təmirdən sonra istismara verilib

22 Avqust 2017 12:57

Günün oyunları bu kanallarda - AFİŞA

22 Avqust 2017 12:57

İki min yeni Azərbaycan manatı və şəmkirli milyonçular - Səbuhi Məmmədli yazır

22 Avqust 2017 12:54

Gədəbəydə hərbi silah-sursat aşkar edilib

22 Avqust 2017 12:52

Qaradağ sakini həmyerlisini yumruqla vuraraq öldürüb

22 Avqust 2017 12:52

Törətdiyi cinayəti gizlətmək üçün polisə yalan məlumat verən şəxs saxlanılıb

22 Avqust 2017 12:47

Bakıda avtoxuliqanlıq edən sürücü həbs olunub

22 Avqust 2017 12:47

KİV: Türkiyə və İranın terrorçu PKK-ya qarşı birgə əməliyyat planının bəzi detalları açıqlanıb

22 Avqust 2017 12:47

Sabaha olan hava proqnozu

22 Avqust 2017 12:44

Ermənistan ordusunda növbəti RÜSVAYÇILIQ

22 Avqust 2017 12:43

Lənkəranda yol qəzası olub, xəsarət alanlar var

22 Avqust 2017 12:42

Bakıda ev sahibini döyərək pul tələb edən şəxslər tutulub

22 Avqust 2017 12:42

Sabirabadda 94 kiloqram çətənə kolları aşkar olunub

22 Avqust 2017 12:42

4 nəfər yol qəzasında ölüb - DÜNƏN

22 Avqust 2017 12:39

Sərnişin qatarlarına minik istiqaməti dəyişdirilir

22 Avqust 2017 12:38

Biləcəri-Keşlə dəmir yolu texniki fasiləyə bağlanır

22 Avqust 2017 12:37

Xəyalə ilə xəbər saatı

22 Avqust 2017 12:30

Azərbaycanın ABŞ-dan qüdrətli olduğu vaxtlar - NADİR KADRLAR - VİDEO

22 Avqust 2017 12:28

O qatarların minik yeriş dəyişdirildi - ƏHALİNİN NƏZƏRİNƏ

22 Avqust 2017 12:24

"Xəzinə Palace"-ın sahibi namaz qılan ofisiantı işdən qovdu: "Namazını məsciddə qılsın"

22 Avqust 2017 12:23

"Gənclər üçün Krizis telefon xətti" bərpa olunub

22 Avqust 2017 12:22

Türkiyə millisinin keçmiş qapıçısı saxlanıldı - FETÖ-çü İMİŞ

22 Avqust 2017 12:19

ABŞ Şimali Koreyaya hücum edə bilər?

22 Avqust 2017 12:19

İsmayıllıda kütləvi davada 3 nəfər bıçaqlanıb

22 Avqust 2017 12:17

Artıq piylərdən xilas olmaq üçün bunu için

22 Avqust 2017 12:14

Emmanuel Makron: 100 GÜN - FOTOLAR

22 Avqust 2017 12:13

Hacıqabulda ölümlə nəticələnən yol qəzası baş verib

22 Avqust 2017 12:12

“Azərbaycan Mikro-Kredit” BOKT manatla istiqraz buraxır

22 Avqust 2017 12:12

Lionel Messi “Barselona” ilə yeni müqavilə üçün tələsməməyə qərar verib

22 Avqust 2017 12:12

Sabah Bakıda 37, rayonlarda 39 dərəcə isti olacaq

22 Avqust 2017 12:12

Türkiyə yığmasının sabiq futbolçusu həbs edilib

22 Avqust 2017 12:12

Noyabrda OPEC+ anlaşmasının daha da uzadılması müzakirə ediləcək

22 Avqust 2017 12:12

Flora Kərimova Metbuat.az-ın qonağı olacaq

22 Avqust 2017 12:08

Azərbaycanlının qardaşı da adamdöyən çıxdı – YENİ TƏFƏRRÜATLAR

22 Avqust 2017 12:03

Bakıda qızıl alverçilərinə qarşı dələduzluq etməkdə təqsirləndirilən qadının vəsatəti təmin edilməyib

22 Avqust 2017 12:02

Azərbaycanda daha 13 dövlət əmlakı özəlləşdirilib

22 Avqust 2017 12:02

Direktor: "Bakıdakı beş ulduzlu otellərdə "ABAD" sərgi-satış mərkəzləri fəaliyyət göstərəcək"

22 Avqust 2017 12:02