Əfqanıstanda insanı öldürə bilən 22 heca - FOTO

Əfqanıstanda insanı öldürə bilən 22 heca - FOTO
19:12 19 Noyabr 2016
181 Maraqlı
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bir neçə il bundan əvvəl, mənə təhqiqat poeziyası adlandırıdığımız çox qeyri-adi bir layihə üzərində işləmək üçün kinematoqraf və fotoqraf Seamus Murphy ilə Əfqanıstan boyunca səyahət etmək kimi nəhəng bir imtiyaz qismət olmuşdu.

Qaçqın düşərgələrində və ucqar kəndlərdə, toylarda və hətta azı bir at fermasında biz landay adlanan xalq şeirlərini toplayırdıq. Landay pəştular arasında azı min il ağızdan qulağa ötürülən beytlərdir.

Elə ki, bacılar bir yerə yığıldılar, qardaşlarını tərifləyirlər, elə ki qardaşlar bir yerə yığıldılar, bacılarını kiməsə satırlar.

Anonim

Landayların mənşəyini heç kim bilmir, amma belə bir rəvayət var ki, bu sərrast balaca şeirləri min il əvvəl karvanlarla bu əraziyə gəlmiş hind-ari tayfaları ünsiyyət forması kimi yaradıblar.

Bunların tarixi İslamaqədərkli dövrə gedib çıxır. Formaca landaylara ən yaxın olan ikimisralıq slokas adlı şeirlərdir. Bu şeirlər qədim hinduların müqəddəs kitabı Vedalarda yer alıb.

Milli.Az BBC-yə istinadən bildirir ki, Landayın çox az qaydaları var. Orjinal pəştu dilində onun hər beytində 22 heca olmalıdır: 9 birincidə və 13 ikincidə.

Bu misralar "ma" və ya "na" ilə bitməlidir. Onlar beş əsas mövzudan birində olmalıdır - "Mina" (sevgi), müharibə, vətən, biltun (hicran) və nəhayət ğəm (qəm). Lakin buradakı qəm ümumən kədər mənasında deyil. Bu yalnız pəştu qadınına xas olan məxsusi bi qəmdir.

Elə bizi bu layihəyə gətirən də qəm olub.

Qadınlar

Bu, valideynlərinin ona şeir yazmağı qadağan etdiyinə görə özünü öldürmüş bir qadının hekayətidir. Bu hadisə bizim üçün müasir Əfqanıstanda mürəkkəb qadın və poeziya dünyasına bir pəncərə oldu.

Yasaq eşq

Rahilə Muska adının pəştu dilində mənası "sevgi təbəssümü"dür və bu, əslində şairənin təxəllüsüdür. O bu təxəllüslə hələ yeniyetməliyindən müharibənin xaraba qoyduğu Helmand əyalətindəki ucqar Gereşk qəsəbəsində şeirlər yazardı.

Əfqanıstanda qızlar və qadınlar poeziyanı mahnı və rəqsə, bəzən isə fahişəliyə bağlayırlar. Mənim 2015-ci ildə tərtib etdiyim "Mən dünya dilənçisiyiəm" adlı topludakı landayda söhbət "qodardan" yəni qadınların toplaşdığı çay kənarından gedirdi. Kişilər üçün qodara getmək qadağandır, lakin yollarını bu yerdən salan gənc kişilər sevdikləri qızlara oğrun-oğrun baxmağa macal tapırlar.

Qızım, Amerikada çaylardan su axmır ki,

İnternetdən doldururlar qızlar guzəni...

Məzarlıq

Poeziyanın eyş-işrətlə bağlılığına görə çox vaxt valideynlər qızlarına şeir yazmağı qadağan edirlər. Muska belə qızlardan biri idi. O həm də Əfqanıstanda hər 10 qızdan səkkizi kimi şəhərdə yox, 34 kənd əyalətindən birində yaşayırdı.

Bir gün Muska evdə radioya qulaq asırdı. Radioda Mirman Bahir cəmiyyətindən danışırdılar. Bu Əfqanıstanda qadın haqları uğrunda mübariz siyasətçi Sahirə Şərifin yaratdığı ədəbiyyat cəmiyyətidir. Şərif bu cəmiyyəti yaradıb ki, paytaxt Kabulda müxtəlif peşə sahibi olan qadınlar bir araya gəlib şeir və hekayələrini oxusunlar.

Lakin Mirman Bahirin həqiqi dahiyanəliyi onun Rahilə Muska kimi qızlarla əlaqə yaratmaq yanğısı və yenilikçi cəhdləridir. Bu təşkilat bir növ poeziyanın qaynar xəttidir. Bu mobil xətlə qızlar zəng edə, öz şeir və hekayətlərini pərəstişkarlardan ibarət daha geniş qrupa çatdıra bilərlər. Şərif və başqa üzvlər öz şeirlərini də paylaşır və radioda işləyirlər. Onlar eyni zamanda qaynar xəttin telefon nömrəsini də yayırlar ki, qızlar onları tapa bilsinlər.

Güc birlikdədir

Bu şeirləri radioda eşitdikdən sonra Muska müntəzəm olaraq zəng edib şeirlərini ucadan oxumağa başlayıb. Lakin o bu şeirləri telefona oxuyarkən bunu eşidən qardaşları elə düşünüblər ki, o şeirləri sevgilisinə oxuyur. Halbuki bu şeirləri uzaq paytaxtda qadınlar qrupu dinləyirdi. Qardaşları onu qəddarcasına döyüblər və deyiblər ki, bir də şeir yazsa, onu öldürəcəklər. O isə davam edib. Daha bir döyülmədən sonra intihar edib. Mənə Gereşkdə dedilər ki, valideynləri onu istədiyi adama vermədiklərinə görə özünə od vurub.

Əfqan qadını

Qrupa son telefon zəngində Muska deyib ki, xəstəxana çarpayısındadır. O özünə od vurub yandırmışdı və sağ qalacağına ümid yox idi. Qrup bundan sonra onun barəsində daha heç nə eşitməyib. Onun şeirlərinin çoxu da it-bata düşüb. Axı Murman Bahirin zəngləri və şeirləri yalnız canlı efirdə yayırdı və yazmırdı.

Muskadan qalan bir şeir landay janrında yazılıb.

Çağırıram, dinmirsən, dönmüsən daşa,

Bir gün çıxıb gedərəm, qal mənsiz yaşa...

Bu şeir ona görə salamat qalıb ki, anonim olub. Muskanın atası bütün dəftərləri cırıb yandırıb, lakin landaylara toxunmayıb.

Bu şeirlərin anonim olması, onlardakı qara yumor, misralarının kəskinliyi və gözəlliyidir landaylara qüvvə verən. Bu şeirləri adətən mahnı kimi toylarda, ocaq başında, tarlada keçən uzun iş günündən sonra həm kişilər, həm də qadınlıar əsrlərcə mahnı kimi oxuyublar. Bu şeirlər şifahi ədəbiyyat olduğundan qadınların minlərlə misranı bilməsi üçün savadlı olmalarına ehtiyac yoxdur.

Qadınlar

Şeirlərin anonimliyi onların heyrətamiz şəkildə açıq-saçıq olmasına imkan verir. Məsələn seksdən danışaq. Landaylar bəzən abır-həyasız, lakin təbii olmaqla qadın qüdrətinin ifadəsinə çevrilir.

Dünən gecə gəlməyənin yox imiş baxtı,

Mən onunçün düzəltmişdim bu yataq taxtı...

Bu şeirlər öz seksuallığı və çılğınlığı ilə qadının göy burka altında gücsüz bir məxluq olması stereotipini havaya sovurur. Və zaman keçdikcə, müğənnilər arasında ağızdan-ağıza dolaşdıqca bu şeirlər dəyişir. Bəzən bu dəyişmələr əcnəbilərin işğallarını əks etdirir. Məsələn bu landayın imperiyadan-imperiayaya dəyişdiyi kimi:

Qadınlar

Sevgilim Britaniya əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb misrası, dönüb olub:

Sevgilim rus əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb...

Bu gün isə bu misranı

Sevgilim Amerika əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb şəklində deyirlər.

Milli.Az






RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Psixoloq Dəyanət Rzayevlə bağlı cinayət işinə xitam verildi

23 May 2017 17:05

Azərbaycanlı oliqarx Fərhad Əhmədovun milyonluq villası - VİDEO

23 May 2017 17:05

Bakıda şütüyən “səyyar at”: hamı narazı, hamı narahat... - ARAŞDIRMA

23 May 2017 17:04

Azərbaycanlı məşhur BÜTÜN GİZLİNLƏRİ AÇDI: “Buna görə xəcalət çəkirəm...” - FOTOLAR

23 May 2017 17:03

Fikri İşık: "Bölgədəki bütün münaqişələr ölkələrin ərazi bütövlüyü əsasında həll olunmalıdır"

23 May 2017 17:02

Azad Rəhimov qalib idmançılara verilən pul mükafatının məbləğinə aydınlıq gətirib

23 May 2017 17:01

Bu şəxslərə yeni evlər verildi

23 May 2017 16:59

Hollivud ulduzları zərgərlik brendinin gecəsində göz oxşadı - FOTOLAR

23 May 2017 16:58

Qəhvə hazırlayan telefon örtüyü istehsal edildi

23 May 2017 16:57

İslam oyunlarının açılışına və bağlanışına neçə milyon manat xərclənib? - NAZİR AÇIQLADI

23 May 2017 16:54

Mançester terrorunda şübhəli bilinən şəxs saxlanıldı

23 May 2017 16:52

Nazir: "Ruslan Lunyovun Dünya Kubokunda 11-ci yeri tutması pis nəticə deyil"

23 May 2017 16:47

Azərbaycanlı müğənni 19 il öncə

23 May 2017 16:47

"Siyasətimiz odur ki, müsəlman ölkələri arasında müharibələrə son qoyulsun” - İlham Əliyev

23 May 2017 16:44

Dünya bu inəkdən danışır

23 May 2017 16:44

Dayısı oğlunu öldürən Nurlana hökm oxundu

23 May 2017 16:42

Aİ rəsmisi: "Qarabağ münaqişəsi tezliklə həllini tapmalıdır"

23 May 2017 16:39

SOCAR-da "Bioloji müxtəliflik günü" qeyd edilib

23 May 2017 16:37

Saç uzatmaq üçün ən təbii üsullar

23 May 2017 16:37

Azərbaycan, İran və Türkiyə Stolüstü Tennis Federasiyaları arasında memorandum imzalanıb

23 May 2017 16:36

Yaxın il yarımda “Apple” şirkətinin kapitallaşma dəyəri 1 trilyon dollara çata bilər

23 May 2017 16:35

Məktəbli qızı maşın vurdu - Dərsdən qayıdırdı

23 May 2017 16:32

"Bu Oyunlar göstərdi ki, Azərbaycanda bütün idman növləri inkişaf edir"

23 May 2017 16:32

Çingiz Hüseynzadə: "İslamiadada 162 yox, 250 medal qazanmışıq"

23 May 2017 16:32

​Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan müdafiə nazirləri görüşdü

23 May 2017 16:32

Putin prezident seçkilərinə müstəqil namizəd kimi qatılacaq?

23 May 2017 16:29

Gəncənin yetirməsi olan azərbaycanlı məşhurlar - SİYAHI - FOTOLENT

23 May 2017 16:29

Tarixin axarını dəyişən 9 mənasız təsadüf - FOTOLAR

23 May 2017 16:28

Zakir Həsənov: “Separatizmə və terrora qarşı birgə mübarizə aparmaq sahəsində razılığa gəldik”

23 May 2017 16:27

Baş Prokurorluq internet portalının rəhbərinə xəbərdarlıq edib

23 May 2017 16:27

Yığmamızın rəqibinin heyətində daha iki futbolçu

23 May 2017 16:27

Dünya Bankı Rusiya iqtisadiyyatı üzrə artım proqnozunu azaldıb

23 May 2017 16:27

Vətəndaşlara 700 min “atan” şəxsə şərti cəza verildi

23 May 2017 16:24

Ağstafada məktəbdən gələn 15 yaşlı qızı maşın vurub

23 May 2017 16:22

Türk müğənni azərbaycanlı pərəstişkarlarına: "Onların məni sevdiyi qədər..."

23 May 2017 16:22

Bakıda taksi sürücüsü müştərinin başına oyun açdı

23 May 2017 16:19

Dubayda ağır yol qəzası

23 May 2017 16:19

"İslamiada Rio Olimpiadasından daha yüksək səviyyədə keçirilib"

23 May 2017 16:17

Abituriyent: “Ən böyük arzum yüksək balla Bakı Ali Neft Məktəbinə daxil olmaq idi”

23 May 2017 16:17

SOCAR-ın Batumidəki yanacaqdoldurma stansiyası TOP-10-a düşüb

23 May 2017 16:17

Misirdəki Azərbaycan diasporu: ÜAK-la bağlı qərar Rusiyadakı azərbaycanlılara qarşı hörmətsilikdir

23 May 2017 16:16

Sabaha olan məzənnə açıqlandı

23 May 2017 16:15

Azərbaycan və Türkiyə Müdafiə nazirləri görüşüb

23 May 2017 16:14

Eksternat imtahanlarının nəticələri açıqlandı

23 May 2017 16:13

Azərbaycanın zəfəri: İslam dünyası nə qazandı, biz nə?

23 May 2017 16:13

"Toppuş bacı"dan qayınanasına təriflər - VİDEO

23 May 2017 16:12

Bakıda yol qaydalarını kobud şəkildə pozan sürücü - VİDEO

23 May 2017 16:12

Azərbaycanlı müğənninin hamıdan gizlətdiyi oğlu

23 May 2017 16:10

Mançesterdə baş vermiş terror aktına dünya ulduzlarının reaksiyası

23 May 2017 16:08

5 ulduz futbolçu "Real"dan gedir - SİYAHI

23 May 2017 16:07