Əfqanıstanda insanı öldürə bilən 22 heca - FOTO

Əfqanıstanda insanı öldürə bilən 22 heca - FOTO
19:12 19 Noyabr 2016
181 Maraqlı
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bir neçə il bundan əvvəl, mənə təhqiqat poeziyası adlandırıdığımız çox qeyri-adi bir layihə üzərində işləmək üçün kinematoqraf və fotoqraf Seamus Murphy ilə Əfqanıstan boyunca səyahət etmək kimi nəhəng bir imtiyaz qismət olmuşdu.

Qaçqın düşərgələrində və ucqar kəndlərdə, toylarda və hətta azı bir at fermasında biz landay adlanan xalq şeirlərini toplayırdıq. Landay pəştular arasında azı min il ağızdan qulağa ötürülən beytlərdir.

Elə ki, bacılar bir yerə yığıldılar, qardaşlarını tərifləyirlər, elə ki qardaşlar bir yerə yığıldılar, bacılarını kiməsə satırlar.

Anonim

Landayların mənşəyini heç kim bilmir, amma belə bir rəvayət var ki, bu sərrast balaca şeirləri min il əvvəl karvanlarla bu əraziyə gəlmiş hind-ari tayfaları ünsiyyət forması kimi yaradıblar.

Bunların tarixi İslamaqədərkli dövrə gedib çıxır. Formaca landaylara ən yaxın olan ikimisralıq slokas adlı şeirlərdir. Bu şeirlər qədim hinduların müqəddəs kitabı Vedalarda yer alıb.

Milli.Az BBC-yə istinadən bildirir ki, Landayın çox az qaydaları var. Orjinal pəştu dilində onun hər beytində 22 heca olmalıdır: 9 birincidə və 13 ikincidə.

Bu misralar "ma" və ya "na" ilə bitməlidir. Onlar beş əsas mövzudan birində olmalıdır - "Mina" (sevgi), müharibə, vətən, biltun (hicran) və nəhayət ğəm (qəm). Lakin buradakı qəm ümumən kədər mənasında deyil. Bu yalnız pəştu qadınına xas olan məxsusi bi qəmdir.

Elə bizi bu layihəyə gətirən də qəm olub.

Qadınlar

Bu, valideynlərinin ona şeir yazmağı qadağan etdiyinə görə özünü öldürmüş bir qadının hekayətidir. Bu hadisə bizim üçün müasir Əfqanıstanda mürəkkəb qadın və poeziya dünyasına bir pəncərə oldu.

Yasaq eşq

Rahilə Muska adının pəştu dilində mənası "sevgi təbəssümü"dür və bu, əslində şairənin təxəllüsüdür. O bu təxəllüslə hələ yeniyetməliyindən müharibənin xaraba qoyduğu Helmand əyalətindəki ucqar Gereşk qəsəbəsində şeirlər yazardı.

Əfqanıstanda qızlar və qadınlar poeziyanı mahnı və rəqsə, bəzən isə fahişəliyə bağlayırlar. Mənim 2015-ci ildə tərtib etdiyim "Mən dünya dilənçisiyiəm" adlı topludakı landayda söhbət "qodardan" yəni qadınların toplaşdığı çay kənarından gedirdi. Kişilər üçün qodara getmək qadağandır, lakin yollarını bu yerdən salan gənc kişilər sevdikləri qızlara oğrun-oğrun baxmağa macal tapırlar.

Qızım, Amerikada çaylardan su axmır ki,

İnternetdən doldururlar qızlar guzəni...

Məzarlıq

Poeziyanın eyş-işrətlə bağlılığına görə çox vaxt valideynlər qızlarına şeir yazmağı qadağan edirlər. Muska belə qızlardan biri idi. O həm də Əfqanıstanda hər 10 qızdan səkkizi kimi şəhərdə yox, 34 kənd əyalətindən birində yaşayırdı.

Bir gün Muska evdə radioya qulaq asırdı. Radioda Mirman Bahir cəmiyyətindən danışırdılar. Bu Əfqanıstanda qadın haqları uğrunda mübariz siyasətçi Sahirə Şərifin yaratdığı ədəbiyyat cəmiyyətidir. Şərif bu cəmiyyəti yaradıb ki, paytaxt Kabulda müxtəlif peşə sahibi olan qadınlar bir araya gəlib şeir və hekayələrini oxusunlar.

Lakin Mirman Bahirin həqiqi dahiyanəliyi onun Rahilə Muska kimi qızlarla əlaqə yaratmaq yanğısı və yenilikçi cəhdləridir. Bu təşkilat bir növ poeziyanın qaynar xəttidir. Bu mobil xətlə qızlar zəng edə, öz şeir və hekayətlərini pərəstişkarlardan ibarət daha geniş qrupa çatdıra bilərlər. Şərif və başqa üzvlər öz şeirlərini də paylaşır və radioda işləyirlər. Onlar eyni zamanda qaynar xəttin telefon nömrəsini də yayırlar ki, qızlar onları tapa bilsinlər.

Güc birlikdədir

Bu şeirləri radioda eşitdikdən sonra Muska müntəzəm olaraq zəng edib şeirlərini ucadan oxumağa başlayıb. Lakin o bu şeirləri telefona oxuyarkən bunu eşidən qardaşları elə düşünüblər ki, o şeirləri sevgilisinə oxuyur. Halbuki bu şeirləri uzaq paytaxtda qadınlar qrupu dinləyirdi. Qardaşları onu qəddarcasına döyüblər və deyiblər ki, bir də şeir yazsa, onu öldürəcəklər. O isə davam edib. Daha bir döyülmədən sonra intihar edib. Mənə Gereşkdə dedilər ki, valideynləri onu istədiyi adama vermədiklərinə görə özünə od vurub.

Əfqan qadını

Qrupa son telefon zəngində Muska deyib ki, xəstəxana çarpayısındadır. O özünə od vurub yandırmışdı və sağ qalacağına ümid yox idi. Qrup bundan sonra onun barəsində daha heç nə eşitməyib. Onun şeirlərinin çoxu da it-bata düşüb. Axı Murman Bahirin zəngləri və şeirləri yalnız canlı efirdə yayırdı və yazmırdı.

Muskadan qalan bir şeir landay janrında yazılıb.

Çağırıram, dinmirsən, dönmüsən daşa,

Bir gün çıxıb gedərəm, qal mənsiz yaşa...

Bu şeir ona görə salamat qalıb ki, anonim olub. Muskanın atası bütün dəftərləri cırıb yandırıb, lakin landaylara toxunmayıb.

Bu şeirlərin anonim olması, onlardakı qara yumor, misralarının kəskinliyi və gözəlliyidir landaylara qüvvə verən. Bu şeirləri adətən mahnı kimi toylarda, ocaq başında, tarlada keçən uzun iş günündən sonra həm kişilər, həm də qadınlıar əsrlərcə mahnı kimi oxuyublar. Bu şeirlər şifahi ədəbiyyat olduğundan qadınların minlərlə misranı bilməsi üçün savadlı olmalarına ehtiyac yoxdur.

Qadınlar

Şeirlərin anonimliyi onların heyrətamiz şəkildə açıq-saçıq olmasına imkan verir. Məsələn seksdən danışaq. Landaylar bəzən abır-həyasız, lakin təbii olmaqla qadın qüdrətinin ifadəsinə çevrilir.

Dünən gecə gəlməyənin yox imiş baxtı,

Mən onunçün düzəltmişdim bu yataq taxtı...

Bu şeirlər öz seksuallığı və çılğınlığı ilə qadının göy burka altında gücsüz bir məxluq olması stereotipini havaya sovurur. Və zaman keçdikcə, müğənnilər arasında ağızdan-ağıza dolaşdıqca bu şeirlər dəyişir. Bəzən bu dəyişmələr əcnəbilərin işğallarını əks etdirir. Məsələn bu landayın imperiyadan-imperiayaya dəyişdiyi kimi:

Qadınlar

Sevgilim Britaniya əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb misrası, dönüb olub:

Sevgilim rus əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb...

Bu gün isə bu misranı

Sevgilim Amerika əsgəri olduğu üçün ürəyim yara bağlayıb şəklində deyirlər.

Milli.Az






OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün

Bu şəhərləri fəlakət gözləyir

30 Mart 2017 10:55

Bakıda yüksək dozada narkotik qəbul edən 25 yaşlı qız öldü

30 Mart 2017 10:53

Novruz bayramı günü yoxa çıxan iş adamını qətlə yetiriblər - 160 minə görə - FOTO

30 Mart 2017 10:52

Bakirəliyini 2 milyon avroya satdı - FOTO

30 Mart 2017 10:49

Məşhur iş adamının xanımı möhtəşəm evini göstərdi - FOTOLAR

30 Mart 2017 10:48

"Respublika müşavirəsində İlham Əliyevin çıxışı pambıqçılığın inkişafına çox böyük təkan verəcək"

30 Mart 2017 10:47

Ozancan millimizi Türkiyə yığmasına dəyişə bilər

30 Mart 2017 10:47

Məktəbli qızlara təcavüz edən şəxsi döyüb, kameraya çəkdilər - FOTO

30 Mart 2017 10:42

"Qarabağ"ın stadionunda problem yarandı

30 Mart 2017 10:37

5 nəfərin öldürüldüyü evdən müəmmalı detallar: çoxlu duaqabları, qazılmış çuxur - FOTO

30 Mart 2017 10:37

“Samsung” “Galaxy S8” və “Galaxy S8 Plus” smartfonlarını rəsmən təqdim etdi (FOTO, VİDEO)

30 Mart 2017 10:35

Paşa Qəlbinur: "Tələbəylə eşq macərası yaşamaq heç də ayıb bir şey deyil"

30 Mart 2017 10:33

Polislər qıza sataşıb qaçan şəxsi binanın damında tutdular - FOTO

30 Mart 2017 10:32

Azərbaycan neftiylə bağlı ŞAD XƏBƏR

30 Mart 2017 10:32

57 ölkəyə hələ də səfir təyin etməyib

30 Mart 2017 10:32

Kişilərin buna qadınlardan daha çox ehtiyacı var: əgər xanımlar bunu etməsə...

30 Mart 2017 10:28

İntim xidmət göstərənlər üçün avtomobil hazırlandı

30 Mart 2017 10:27

305 min manatlıq "maxinasiya" edən tikinti rəhbərinin işinə yenidən baxılacaq

30 Mart 2017 10:24

Azərbaycanla oyununu tənqid edən futbolçu əməliyyat olunacaq

30 Mart 2017 10:22

Pərvin Abıyeva məmur oğlu deyilən sevgilisindən danışdı - FOTOLAR

30 Mart 2017 10:18

Sabahdan cəbhədə ağır döyüşlər başlaya bilər

30 Mart 2017 10:18

Rusiya Qarabağı meydanın Moskvaya aid hissəsinə aparıb, Suriya kimi

30 Mart 2017 10:17

Azərbaycanda meyitdən orqan köçürülməsinə nə vaxt başlanacaq?

30 Mart 2017 10:14

“Şərq” bazarı söküləcək

30 Mart 2017 10:13

Qızıl ucuzlaşdı

30 Mart 2017 10:12

Azərbaycanlı müğənni bu gecə ölkəni qəfil tərk etdi

30 Mart 2017 10:11

Azərbaycanda "yol terroru" davam edir: 4 ölü, 13 yaralı

30 Mart 2017 10:09

APOKALİPSİS - İnternet sönərsə, nə baş verər? - ARAŞDIRMA

30 Mart 2017 10:08

52 yaşlı türk müğənnidən qalmaqallı pozalar - FOTO

30 Mart 2017 10:05

"Bozbash pictures"in Naxçıvan səfəri - FOTO

30 Mart 2017 10:05

8 məhkum edam ediləcək

30 Mart 2017 10:04

Bakının məşhur bazarı SÖKÜLƏCƏK

30 Mart 2017 09:57

Kişi atası ilə arvadını güllələdi və intihar etdi

30 Mart 2017 09:57

Serenay cazibədar ayaqlarını nümayiş etdirdi - FOTO

30 Mart 2017 09:57

Bakıda gənclərin metroda öpüşməsi Feysbukda gündəm oldu - QANUN NƏ DEYİR?

30 Mart 2017 09:53

AZAL-ın vəzifəli əməkdaşı 92 yaşında vəfat edib - FOTO

30 Mart 2017 09:52

Dünyanın ən təhlükəli dini sektaları - FOTO

30 Mart 2017 09:52

Nəsiman Yaqublu: "Mart soyqırımında ermənilər 30 minə yaxın azərbaycanlını qətlə yetiriblər"

30 Mart 2017 09:48

Bakıda polisin saxlamaq istədiyi gənc özünü doğradı - FOTO

30 Mart 2017 09:47

"AzeriLight" bahalaşdı

30 Mart 2017 09:46

Qadın ərinin avtomobilini nikah şəhadətnaməsi ilə sürə bilər - VİDEO

30 Mart 2017 09:43

Ağcabədidə qaçırılan məktəbli qız: “Dedim 13 yaşım var...” - TƏFƏRRÜAT

30 Mart 2017 09:42

Ermənilər mövqelərimizi güllə yağışına tutdu - Cəbhədən YENİ XƏBƏR

30 Mart 2017 09:42

Ər arvadının başını kəsdi

30 Mart 2017 09:40

Qızıl 4 dollar ucuzlaşdı

30 Mart 2017 09:39

“The Game” filminin qala gecəsi baş tutdu - FOTOLAR

30 Mart 2017 09:38

Dünya bazarlarında neftin son qiyməti

30 Mart 2017 09:36

Bu günün VALYUTA MƏZƏNNƏLƏRİ

30 Mart 2017 09:33

Müdafiə Nazirliyi cəbhə bölgəsindəki vəziyyətlə bağlı məlumat yaydı

30 Mart 2017 09:33

Manatın MƏZƏNNƏSİ

30 Mart 2017 09:32