Torpaq insan qanı ilə suvarılacaq: bir damla su uğrunda MÜHARİBƏ

Torpaq insan qanı ilə suvarılacaq: bir damla su uğrunda MÜHARİBƏ
10:33 23 Noyabr 2016
89 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Tolik Damla ilə haqqında çıxan şaiyələrdən danışdı (21 Aprel 2017 16:26)

Fərqanə vadisi – Çin və İran arasındakı dağ suyu və insan qanı ilə sulanmış bərəkətli torpaq.

Bura hələ eramızdan əvvəl Makedoniyalı İsgəndərin ordusunun hücumuna məruz qalıb. Sonra ərəblər, monqollar və rus çarları zaman-zaman bu bərəkətli torpaq uğrunda qılınclarını sıyırdılar. 1990-cı və 2000-ci illərdə Oş qətliamı, 2005-ci ildə Əndincanda qanlı döyüşlər: Tarixdən başlayaraq, günümüzə qədər Fərqanə vadisi qar suları ilə yanaşı, qanla da suvarılır.

Vadi qarlı dağlar, Tyan-Şan buzlaqları və dağ silsilələri ilə əhatə olunur. Bu buzlaqlar və qarlar ən çox Sırdərya çayınının su mənbəyidir. Bu çay Özbəkistanın altı, Qırğızıstanın üç, Qazaxıstanın iki, Tacikistanın isə bir əkin sahəsini suvarır. Lakin vəziyyət əvvəlki kimi deyil.

Publika.az xəbər verir ki, Almaniyanın Geoloji Tədqiqatlar Mərkəzinin araşdırmalarına görə, 1961-2012-ci illər arasında Tyan-Şan buzlaqlarının 27 faizi öz kütləsini itirdi, həmçinin, ümumdünya göstəricilərinə görə, dörd dəfə sürətlə əriyir.

Tədqiqata rəhbərlik edən isveçrəli professor Daniel Farrinotti deyir ki, Fərqanə vadisində suyun itkisi ildə 5,4 kubkilometrdir.

Bu o deməkdir ki, bir il ərzində Tyan-Şan buzlaqlarının itirdiyi suyun miqdarı İsveçrə sənayesinin altı il ərzində sərf etdiyi su qədərdir”, - deyə tədqiqatçı bildirir.

Buzlaqların əriməsində qorxunc paradoks ondan ibarətdir ki, bu, vadi sakinlərinin nəzərindən yayınır. Çünki buz kütlələrinin itməsi çayların daşmasına, hətta sellərə səbəb olub. Bu isə belə illüziyalar yaradır ki, su boldur və tükənməzdir. Halbuki, bu, tədricən tükənərək yox olmağa doğru irəliləyir. Tədqiqatçılar proqnozlaşdırır ki, 2050-ci ildə Tyan-Şan buzlaqlarının yarısı əriyib yox ola bilər.

Artıq qar olmayan illərdə Fərqanə vadisinin əkin sahələrinin bir çoxunda su çatışmazlığı yaranır. Suvarma işlərinə rəhbərlik edən mirob (vəzifə adı-red) deyir ki, hətta yerli fermerlər su üstündə bir-birini öldürməyə belə hazırdırlar.

Onun sözlərinə görə, problem ildən-ilə xronikləşir: “Fermelər su üstündə dalaşır, bir-birini yaralayır, hətta şikəst belə edirlər”.

Kəndli Rəsul Azamatov isə deyir: “Bu il də su az oldu və biz Allaha dua etməkdən başqa heç nə edə bilmirik”.

Su anbarları köhnəlib, daşlar və pambıq tullantıları ilə tıxanıb.

Fəlakətin başlanğıcı

Aral dənizinin “ölümü” haqda xəbərlər adi hala çevrilib. Karakalpakda, Xarəzmdə, yaxud Daşoquzedə quraqlıq haqda xəbərlər gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib. Lakin özbəklər üçün Fərqanə vadisində suyun çatışmazlığı sıradan bir hadisə deyil, bu, fəlakətin başlanğıcıdır. Çünki vadi həmişə bərəkətli və bol sulu olub. Bura Mərkəzi Asiya çöllərində açmış çiçək kimidir.

Sırdəryada su azlığı paytaxt Daşkənd üçün də problemlərə yol açır. Paytaxtın suyu Sırdəryanın qolu olan Çirçik çayından asılıdır. XIX əsrdə rus səyyahları Çirçikdə suyun uzaqdan eşidilən uğultusu haqda yazırdılar. Lakin indi hər şey əvvəlki kimi deyil və çayın quruyan yatağında yalnız bir neçə zəif axıntılar qalıb.

Amudərya çayı üçün də vəziyyət yaxşı deyil. Pamir buzlaqları da eynilə Tyan-Şan buzlaqları kimi əriyir. “Oxfam” beynəlxalq xeyriyyə cəmiyyəti hələ 2010-cu ildə xəbərdarlıq etdi ki, Tacikistanda daşqın və sellərin mənbəyi kimi göstərilən Pamir buzlaqlarının 20 faizi əriyib. 2050-ci ilə qədər qalan buzlaqların 30 faizi də əriyəcək.

“Su müharibəsi”

Tyan-Şan və Pamir buzlaqlarının əriməsi SSRİ-dən qalma və ittifaqın dağılmasından sonra ortaya çıxan bir çox problemləri daha da alovlandırır. Mərkəzi Asiya respublikaları – Özbəkistan, Qazaxıstan və Türkmənistan neft və qazla zəngindir, lakin çayların və regiondakı kanallarının aşağı axınında yerləşən bu ölkələr üçün su böyük dərddir. Sırdrəya və Amudəryanın yuxarı hissəsində yerləşən Qırğızıstan və Tacikistan isə karbohidrogen ehtiyatlara malik deyil.

Beynəlxalq Böhran Qrupu Mərkəzi Asiyada münaqişələrin mənbəyi kimi suyu göstərir.

Problemin kökü SSRİ-nin dağılmasından sonra resursların düzgün bölünməməsidir”, - deyə qrupun 2014-cü ildə hazırladığı hesabatında deyilir.

Çayların yuxarı hissəsində yaşayan qırğızlar və taciklər yayda suyu anbarlara yığır və qışda bundan elektrik istehsalında istifadə edirlər. Bu, aşağı hissədə yerləşən Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün problem yaradır. Qışda isə, yəni suvarmaya ehtiyac olmadığı vaxtda su faydasız yerə axaraq, daşqınlara səbəb olur. Beləliklə, adıçəkilən üç ölkənin əkin sahələri zərər görür. “Su müharibəsi” adını alan bölgədəki münaqişənin əsasını məhz bu təşkil edir.

Biz meksikalılarıq

Mərkəzi Asiyanın uçurumun ağzına qədər gəlməsinin səbəblərindən biri isə sənayenin məhvidir. Çünki istehsal əvəzinə, Çindən ucuz sənaye malları idxalıdır. Bu ucuz idxal region ölkələrindəki zavodları, fabrikləri, emalatxanaları tarixin arxivinə göndərib. Və burada qazanan Çindir, gömrük rüsumlarının aşağı olması və qaçaqmalçılıq üçün münbit şərait də Pekinə sərf edir.

Müşahidələr də olduqca maraqlıdır: Misal üçün, Çindən Qazaxıstanın Almatı şəhərinə doğru gələn yük maşınları dolu olur, gedənlər isə boşboşdur.

Qazaxıstan gömrük xidmətinin kapitanı Talipjan Suleymenov deyir ki, bura Meksika ilə ABŞ sərhədini xatırladır.

Biz meksikalılarıq” – deyə o, bənzərlikləri belə izah edir.

Belə vəziyyət iqtisadi problemlərin artmasına, əhalinin sosial təminatının zəifləməsinə gətirib çıxarır. Və bütün bunlara su problemi də əlavə olunarsa, vəziyyət acınacaqlıdır.

Qlobal istiləşmə: miflər dağılır

Qlobal istiləşmə elmi və siyasi dairələrdən tutmuş, məişət səviyyəsinə qədər müzakirə mövzusudur. Bir çoxları bunu beynəlxalq təşkilatların uydurması hesab edir. Lakin qlobal istiləşmənin gündəlik həyata təsiri faktdır. Artıq buna görə müharibələr baş verir, kütləvi miqrasiya yaşanır, onlarla ölkədə həyat səviyyəsi pisləşir.

NASA iddia edir ki, Suriyada vətəndaş müharibəsinin başlanmasına və miqrantların Avropaya axın etməsinə səbəb 1998-2012-ci illərdə son 900 il ərzində Yaxın Şərqdə görünməyən quraqlığın baş verməsi olub. Məhz buna görə təxminən bir milyon yarım Suriya kəndlisi kənd təsərüfatından və yaşadıqları yerlərdən uzaqlaşdı. İranda 7 illik quraqlıq meyvə bağlarını məhv etdi. Son on min ilin quraqlığının olacağı proqnozları Aralıq dənizinin ətrafındakı bütün torpaqları hədələyir. Fransız iqlimşünaslar iddia edirlər ki, Cənubi Avropa bu yüzilliyin sonunda səhraya çevrilə bilər.

Şimali Hindistanda 330 milyon insan susuzluqdan əziyyət çəkir. Son 40 il ərzində hər gün orta hesabla 9 fermer məhsul ümidini itirdiyi üçün intihar edir. Yaxın onilliklərdə Hindistanı, Çini, ABŞ-ı, Latın Amerikasının çox hissəsini, Yaxın Şərqi, Şimali Afrikanı, Cənub-Şərqi Asiyanı və Avstraliyanı böyük quraqlıq gözləyir.

Su uğrunda müharibə başlayır

Mərkəzi Asiya da bu apokalipsisin bir hissəsidir. Regionda 60 milyondan çox insan yaşayır və onların çoxu 2000-ci ildən sonra dünyaya gələnlərdir. Bir neçə milyon özbək, qırğız, tacik Rusiyada və Qazaxıstanda işləyirlər. Lakin su problemi region iqtisadiyyatının lokomativi hesab olunan Qazaxıstana da çatmaqdadır.

Bütün bunlar regionda su uğrunda silahlı münaqişənin başlayacağı proqnozunu gücləndirir.

İsveçrəli professor Daniel Farrinotti də belə düşünür. Ondan soruşurlar: “Su müharibələri gözlənilirmi?”. Cavab verir: “Birmənalı olaraq, bəli”.

Görünür, Fərqanə vadisi yenidən qanla suvarılacaq.

Asif

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

İnsan orqanizminin QATI DÜŞMƏNLƏRİ: Sulu qəlyan, ətirli siqaretlər...

23 May 2017 07:43

Çində 11 mədənçi torpaq altında qalıb

23 May 2017 07:42

Hava şarları ilə internet paylaşılır

23 May 2017 07:42

Sürücülərə şad xəbər: “Sarı zolaq” qadağası bir neçə saata ləğv olunur

23 May 2017 07:39

WannaCry məhv edilə bilər

23 May 2017 07:37

Üç mənzilli penthaus - FOTO

23 May 2017 07:32

İki qadın bir pişiyə görə məhkəməyə düşdü

23 May 2017 07:29

Yeni smartfonda 3D olacaq

23 May 2017 07:27

İngiltərədə "Mançester Arena" stadionunda 2 partlayış olub: 19 ölü, 50 yaralı - FOTO

23 May 2017 07:27

Melanya Tramp İsraildə qırmızı xalı ilə gedərkən ərinin əlini kənara itələyib

23 May 2017 07:22

Tereza Mey Mançesterdəki partlayışları "dəhşətli terror aktı" adlandırıb

23 May 2017 07:15

İsveçin hava limanında BOMBA HƏYƏCANI

23 May 2017 07:13

Telegram-da artıq ödənişlər etmək olar

23 May 2017 07:12

Qobustanda gənc oğlan naməlum şəxslər tərəfindən döyülüb

23 May 2017 07:02

Ev üçün gözəl aksessuarlar - FOTO

23 May 2017 06:32

Boliviya prezidenti Donald Trampı zalım adlandırıb

23 May 2017 06:32

Venesuelada etiraz aksiyaları: 2 ölü

23 May 2017 06:15

Məşhur futbolçu öz toyuna əsayla gəldi - FOTO

23 May 2017 06:13

Antonio Konte İngiltərə Premyer Liqasının ən yaxşı məşqçisi seçilib

23 May 2017 06:02

Özünü 5-ci mərtəbədən atan gənc öldü

23 May 2017 05:59

"Mançester arena"da terror aktından sonra iki şübhəli şəxs saxlanılıb

23 May 2017 05:32

Fransada ev və emalatxana - FOTO

23 May 2017 05:32

“Danışan” kağız yaratdılar

23 May 2017 05:18

Tramp Amerika-İsrail münasibətlərini möhkəmləndirməyi davam etdirməyə söz verib

23 May 2017 05:15

Lüksemburqda meşə içində restoran - FOTO

23 May 2017 04:32

BMT-nin baş katibindən KXDR-yə MESAJ: "Dayan!"

23 May 2017 04:18

Parisdə bohem interyerli mənzil - FOTO

23 May 2017 03:32

İsrail əsgərləri fələstinli gənci öldürdülər

23 May 2017 03:26

Mançesterdə iki ardıcıl partlayış - Ölən və yaralananlar var - FOTO/VİDEO

23 May 2017 03:23

Etirazçılar sabiq prezidentin evini yandırdı

23 May 2017 03:18

İngiltərədə "Mançester Arena" stadionunda 2 partlayış olub - ölənlər var

23 May 2017 03:01

Bakıda özünü 5-ci mərtəbədən yerə atan gənc oğlan ölüb

23 May 2017 02:57

İngiltərədə konsertdə terror həyəcanı

23 May 2017 02:54

Kataloniya müstəqilliyini elan edəcək? -

23 May 2017 02:38

İtaliyada kiçik ailə üçün ev - FOTO

23 May 2017 02:32

İsveçin hava limanında şübhəli çanta səbəbindən insanları təxliyə ediblər

23 May 2017 02:29

Dövlət Departamenti: Türkiyə suriyalılara hamıdan çox yardım edib

23 May 2017 02:27

Azərbaycanda bu da oldu:

23 May 2017 01:55

Venesuelada etiraz aksiyası zamanı Uqo Çavesin evi yandırılıb

23 May 2017 01:47

"Barselona" Vidalın qalmasını istəyir

23 May 2017 01:39

Danimarkada orta məktəb - FOTO

23 May 2017 01:32

"Yuventus" Xuan Quadradonu 20 mln. avroya transfer edib

23 May 2017 01:27

Sumqayıtda 4 otaqlı mənzil yanıb

23 May 2017 01:27

Antoniu Quterreş Ruhanini yenidən prezident seçilməsi münasibətilə təbrik edib

23 May 2017 01:08

Sumqayıtda 4 otaqlı mənzil yanıb

23 May 2017 00:55

Cocuq Mərcanlıda silah-sursat aşkarlanıb

23 May 2017 00:55

Elvis Preslinin şəxsi təyyarəsi satışa çıxarılacaq

23 May 2017 00:52

4 otaqlı mənzil əşyaları ilə birgə yandı - Sumqayıtda

23 May 2017 00:49

Əfsanəvi müğənninin təyyarəsi satışa çıxarılır

23 May 2017 00:39

Tanınmış aktrisaya xərçəng diaqnozu qoyuldu

23 May 2017 00:29