"Ətrafdakılar düşmən, özümüzsə peyğəmbər balası" - Altay Göyüşov

"Ətrafdakılar düşmən, özümüzsə peyğəmbər balası" - Altay Göyüşov
21:17 29 Noyabr 2016
71 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bizdə indi tez-tez tarixi hadisələr, tarixi şəxsiyyətlər ətrafında mübahisələr düşür. Bu mübahisələrin demək olar ki, hamısı siyasidir.

Müxtəlif dini, etnik, milli kimliklərin, siyasi, ideoloji baxışların mübahisəsidir. Yəni, bu adamlar keçmişdə baş verən hadisələri özlərinin bugünkü prioritet kimlikləri, dəyərləri və üstəgəl gələcəyə baxışları əsasında qururlar.

Tarixin interpretasiyası, izahı sadəcə öz baxışlarını təbliğ və qəbul etdirmək üçün vasitədir. Fərqi yoxdur bunu bilavasitə siyasi adamlar edir, yoxsa müvafiq elmi adları olanlar.

Biri üçün sünni kimliyi prioritetdir, buna əsasən Şah İsmayıla mənfi qiymət verir. Digəri üçün isə şiə kimliyi vacibdir, ona görə Şah İsmayıla pozitiv baxır.

Biri gələcəyə pantürkist kontekstdən yanaşır, onun üçün Şah İsmayıl birmənalı fiqur deyil. Başqası etnik kimliyini türk saysa da, gələcəyə Azərbaycan milli kimliyi prioritetindən baxır, ona görə mütləq şəkildə Şah İsmayılı türk-azərbaycanlı kimi interpretasiya etməyə çalışır və sairə.

Yaxud biri deyir, Rusiya imperiyası bizi işğal edib, digəri israr edir yox, bizə inkişaf gətirib. Biri deyir, Osmanlı bizi 1918-ci ildə işğal edib, o biri qəti etiraz edir ki, xilas edib.

Biri deyir, ingilislər 1918-də işğalçı qüvvə idi, o biri deyir yox, Cümhuriyyətin möhkəmlənməsinə, parlamentin fəaliyyətinə şərait yaradıb.

Mübahisələr

Məsələ kiminsə özünü düzgün, digərini səhv sayması deyil. Bu normaldır. Məsələ elmiliyin tamamən siyasi görüşlərə və kimliklərə qurban verilməsi səbəbilə qarşı tərəfə dözümsüz, irrasional münasibət bəsləyib, əks mövqeyin düşmənçilik kimi qəbul edilməsidir.

Halbuki elmi, rasional yanaşma, belə banal həqiqətləri məlum edə bilər ki, Rusiya buraları həm işğal edib, amma həm də inkişafa təkan verib; Osmanlı əsgəri bura öz maraqları üçün gəlmişdi, amma həm də biz azərbaycanlıları xilas da edib; Britaniya mandatı işğal demək idi, amma həm də cümhuriyyətə əvəzolunmaz dəstək verib.

Əslində tarixi hadisələrin müxtəlif interpretasiyalarının olması təkcə bizim cəmiyyətə xas olan məsələ deyil. Milli tarixin interpretasiyası ətrafında açıq mübahisələr aşağı-yuxarı bütün totalitar olmayan cəmiyyətlərdə var.

Çünki elmi metodologiyalar mövcud ictimai-fəlsəfi baxışlar kimi fərqlidir. Tarixi hadisələrin izahı isbat olunmuş teorem deyil.

Milli.Az BBC-yə istinadən bildirir ki, onun öyrənilməsi həm yeni faktların üzə çıxarılması, həm bəşəriyyətin ictimai inkişafı, həm də istedadlı alimlərin tədiqatları ilə yeni interpretasiyaların, yeni yanaşmaların təzahür etməsi nəticəsində davam edir.

Lakin tarix ətrafında mübahisələrin mövzu seçimi, tonu, xarakteri cəmiyyətin özünün inkişaf səviyyəsi ilə sıx surətdə bağlıdır.

İnkişaf etmiş ölkələrin akademik dairələrində, aparıcı mətbuat səhifələrində bu mübahisələr bizdəki kimi populist-siyasi xitablar olmur, məhz elmi-siyasi xarakter daşıyır.

Belə cəmiyyətlərdə ola bilər ki, hansısa müəllim tarixin solçu, sinfi mübarizə əsasında interpretasiyasına üstünlük verə bilər. Kimsə tarixi sivilizasiyalar münasibəti, mədəni fərqlər kimi tədris edə bilər. Kimsə orta təbəqənin, bir başqası istismar olunan siniflərin, digəri isə millətlərin, mədəniyyətlərin tarixdə roluna daha çox yer ayıra bilər və sairə.

Amma bu mülahizələrin mütləq elmi-metodoloji əsaslandırması olur və akademik azadlıq bütün bu oturuşmuş elmi nəzəriyyələrə tədris olunmaq imkanı verir. Yəni, həm Bernard Lewisə yer var, həm Edward Saidə.

Universal dəyərlər

Bununla yanaşı, hələ 1950-ci illərdən etibarən inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə tarixin tədrisi ilə bağlı aparıcı proses universal dəyərlər üzərində qurulmuş mövzuların tədricən milli tarixin tədrisi ilə paralel aparılması və fərqli olanları incitməyən (political correctness) tarixin öyrədilməsidir.

Bizdə isə universal dəyərlər üzərində qurulmuş tarixin milli tarixlə paralel, kombinasiya edilmiş şəkildə tədrisi hələ çox uzaqda olan perspektivdir.

Biz bu dəyərlərin xeylisini hələ süngü ilə qarşılayırıq. Ölkədə milli quruculuğun 19-cu əsr romantizm dövrü prinsipləri ilə həyata keçirildiyi bir məqamda bu anlaşılandır.

Hərçənd tarixi abidələrə qarşı yumşaq desək, qayğısız yanaşma, bir sıra hallarda onların dağıdılması yetkililərin milli tarixə səmimi bağlılığına ciddi şübhələr yaradır.

Amma məsələnin mahiyyəti odur ki, inkişaf etmiş ölkələrdə milli tarixin özünə də münasibət dəyişmişdir. Bu cəmiyyətlər artıq milli tarixin neqativlərini ört-basdır etmirlər.

İnkişaf etmiş ölkələrdə öz keçmişinə qucaqlayıcı (empathy) yanaşma akademik və rəsmi dairələrdə oturuşmuş prinsipdir.

Hətta məşhur tarixçi Niall Fergusonun "Qərbin tarixdə yüksəlişi həm mənfi, həm müsbət çalarlarla zəngindir" kimi sözləri belə kəskin tənqidlərlə rastlaşır, imperializmə bəraət qazandırmaq cəhdi kimi təqdim edilir.

Yəni, tutaq ki, Britaniya, ABŞ tarixində utanmalı məqamların olduğu nəinki etiraf edilir, quldarlıq, yaxud imperiyanın sümürgəc siyasəti əksəriyyət tərəfindən milli tarixin neqativ, mənfi hissəsi kimi tədris olunur və buna xüsusi diqqət verilir.

Başqa sözlə, milli tarixin özünə baxışı belə universal dəyərlər nöqteyi-nəzərindən formalaşır.

"Milliyyətçi tarix"

Tarix tənqidi düşüncə üzərində qurulanda elm olur. Misal üçün, şəxsiyyətə mütləq pərəstişi qəbul edə bilmir.

Tarixi şəxsiyyətlərin, dövrlərin, hadisələrin neqativləri, poztivləri haqqında susmur, gizlətmir. Əyrini əyri, düzü düz deyir.

Amerikada hətta Washingtona, yaxud Jeffersona pozitiv münasibət bəsləyən tarixçi də onların quldar olduqlarını inkar etmir.

Bizdə isə yuxarıda haqqında danışılan tarixə siyasi-populist yanaşma, elmilikdən imtina məhz rəsmi mövqedən qaynaqlanır. Bu bizdə sanki tədqiqatın və tədrisin metodologiyasına çevrilib.

Bizdəki rəsmi tarix yumşaq desək, sadəcə milli yox, sərt milliyyətçi tarixdir.

Hətta bəzən universal dəyərlərə aid mövzular belə millətçi yanaşmanın xidmətinə gətirilir. Eyni rəsmi tarix tədris olunmalıdır, fərqli, elmi yanaşma faktiki yasaqdır. .

İnkişaf etmiş ölkələrdə tolerantlığn aşılanması tarixin tədrisində vacib prinsip hesab edilərkən, bizim rəsmi tariximizdəki diskursa əsasən ətrafdakıların hamısı pis niyyətli düşmən, özümüz hesab etdiyimiz isə peyğəmbər balasıdır. Biz hər şeyi düz etmişik, onlar hər şeyi səhv.

Belə tarixin qucaqlayıcı olmaması bir yana, həm də professional etikası yoxdur, məqsədli saxtakar, manipulyativdir. Absurd hədlərə də çatır.

Şah Abbasın oğlanlarına münasibəti haqqında hətta interpretasiyasız, sadəcə faktları dilə gətirmək tarixi keçmişə hücum, şahı gözdən salmaq, mütləq pis niyyət, təhlükə kimi qəbul olunur.

Yəni, dözümsüzlük saxtakarlığa, həqiqətlərin gizlədilməsinə belə yol açır. Üstəgəl, nə qədər fantastik görünsə də, hökumət həyatda mövcud reallıqları belə bəzən qurmaq istədikləri tarix hekayəsinə uyğun olaraq dəyişdirməyə çalışır.

Nəticədə bu "sözdə tarix" həm daxilə, həm xaricə münasibətdə dözümsüzlük, etibarsızlıq yaradır. Reallıq budur, multikulturalizm haqqında səs-küyə baxmayın.

Bu ölkənin yüksək təhsil məmuru da, müəllimləri də sosial şəbəkədə açıq-tekstli ksenofobik paylaşmalar edə bilir.

Təəssüf ki, milli tarixi daxildə diskriminativ konsolidasiya və xaricə qarşı konfrontasiya vasitəsi kimi qurmaq yaşadığımız bölgədə tək bizə deyil, əksər qonşulara aid xüsusiyyətdir.

Məşhur tarixçi Eric Hobsbawm-un dediyi kimi bu pis tarix olmaqla yanaşı, həm də təhlükəli tarixdir. Belə tarix kiməsə, nəyəsə ölüm cəzasının kəsilməsi kimi bir şeydir.

Yaxşı milli tarix isə saxtakarlıqdan uzaq olmaqla yanaşı, nisbilik və məhz universal dəyərlər əsasında mənəvi qiymətin verilməsi üzərində qurulan tarixdir, barışa aparandır.

Milli.Az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Azərbaycanı niyə qısqanırlar? - ÜÇ SAHƏ ÜZRƏ FAKTLAR

28 İyul 2017 18:58

Hamburqda naməlum şəxs adamlara bıçaqla hücum etdi - Ölən və yaralananlar var

28 İyul 2017 18:57

Fars işgəncələri: qan donduran 10 cəza - FOTO

28 İyul 2017 18:57

Ucarda avtomobil yolunun tikintisinə

28 İyul 2017 18:55

Azərbaycanlı məşhurlar necə dincəlir? - FOTO

28 İyul 2017 18:52

Vahid Əhmədov: “Azərbaycan ən yüksək indeksasiya tətbiq edən ölkələrdən oldu”

28 İyul 2017 18:48

Türkiyədə terrorçu PKK ilə əlaqədə şübhəli bilinən 3 əcənəbi vətəndaşı tutulub

28 İyul 2017 18:47

Fatimədən "Vağzalı" rəqsi

28 İyul 2017 18:47

Xəzərdə batan şəxs xilas edildı

28 İyul 2017 18:44

Netanyahu Trampın kürəkəninə torpaq sahəsi təklif etdi

28 İyul 2017 18:38

Sumqayıtda polislər yanğın zamanı ana və azyaşlı övladının həyatını xilas ediblər

28 İyul 2017 18:37

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində qabiliyyət imtahanları başlayıb

28 İyul 2017 18:37

Jurnalistin noutbuku ABŞ senatorunun başına düşdü - VİDEO

28 İyul 2017 18:37

Prezident yol tikintisinə pul ayırdı

28 İyul 2017 18:29

Arvadını güldüyünə görə öldürdü

28 İyul 2017 18:29

Pul üstündə əvvəl valideynlərini, sonra üstü açılmasın deyə, 17 qonşusunu qətlə yetirdi

28 İyul 2017 18:28

60 il sonra: Avropa İttifaqının yeni "yol xəritəsi"

28 İyul 2017 18:27

"Qəbələ"nin məğlubiyyətinə sevinən gözəllər - FOTOLAR

28 İyul 2017 18:27

İlk yarımildə dövlət müssisələrinin dividendləri üzrə büdcəyə 500 min manat daxil olub

28 İyul 2017 18:27

“Əvvəllər məcburi köçkün problemə görə gəlirdisə, indi minnətdarlıq etməyə gəlir"

28 İyul 2017 18:23

4 övlad anası bu fotodan şoka düşüb - FOTO

28 İyul 2017 18:22

Rusiyalı kəşfiyyatçı general: "Qarabağda vəziyyət müharibə ərəfəsindədir"

28 İyul 2017 18:22

Ucarda avtomobil yolunun tikintisinə 2,7 milyon manat ayrılıb

28 İyul 2017 18:17

Şəmkirdə yanğın olub

28 İyul 2017 18:17

Məşhur qadın atleti zorlamaq istədilər - "Əlini şortuma salmağa çalışdı..."

28 İyul 2017 18:12

"Roma" prezidenti: "A Seriyasında dəli olan yeganə klub "Milan"dır"

28 İyul 2017 18:12

Yunanıstan səfirinin fəaliyyəti başa çatdı

28 İyul 2017 18:12

Gülnarə Kərimovanın 840 milyon dollarlıq aktivlərinə həbs qoyulub

28 İyul 2017 18:09

QAÇ, MİXAİL, QAÇ! Poroşenko və Saakaşvili arasındakı körpülər niyə yandı? - TƏHLİL

28 İyul 2017 18:08

"Oğlum mənə görə evlənmir" - Qızının toyunda iştirak edə bilməyən 9 illik məhkum - VİDEO - FOTO

28 İyul 2017 18:05

Xəzərdə batan şəxs xilas edildi

28 İyul 2017 18:05

Nüşabə Ələsgərlidən 2 yeni mahnı

28 İyul 2017 18:03

Səssiz qətliam: 48 saatda 84 ölü

28 İyul 2017 17:58

Litvada Mixail Saakaşviliyə vətəndaşlıq verilməsi təklif olunub

28 İyul 2017 17:57

Hədiyyə paketi düzəltməyin ən asan üsulu

28 İyul 2017 17:57

Pivə şüşəsindən məktəb binası inşa etdilər - FOTOLAR

28 İyul 2017 17:53

Bakıda bankdan 10 min dollar oğurladılar

28 İyul 2017 17:52

"Niyamın evinə qonaq getdim, ac qaldım" - Günay

28 İyul 2017 17:52

İçərişəhərdə silah-sursat tapıldı

28 İyul 2017 17:51

Musiqi Akademiyasının rektorunun həyat yoldaşı

28 İyul 2017 17:50

® Bank of Baku maliyyə göstəricilərini açıqladı!

28 İyul 2017 17:49

Kələm yarpağını sinənizə qoyun

28 İyul 2017 17:48

ABŞ-ın Rusiyadakı səfiri XİN-ə çağırıldı

28 İyul 2017 17:47

"Polisəm" deyib, internetdə tanış olduğu qadını barda "soydu": oteldə sevgilisi ilə... - FOTO

28 İyul 2017 17:47

Baş Prokurorluq agentlik rəhbərliyinə xəbərdarlıq edib

28 İyul 2017 17:47

"Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişaf proseslərində məşğulluq amili daim ön planda dayanır"

28 İyul 2017 17:47

Moderator.az-ın rəhbərliyinə xəbərdarlıq edilib

28 İyul 2017 17:44

Sevinc yeni layihəsindən danışdı

28 İyul 2017 17:43

Prezident İlham Əliyev Bosniya və Herseqovinanın ali mükafatına layiq görüldü

28 İyul 2017 17:42

"Analar qızını ərə vermək üçün nələr edir" - Səidə

28 İyul 2017 17:42