"Ətrafdakılar düşmən, özümüzsə peyğəmbər balası" - Altay Göyüşov

"Ətrafdakılar düşmən, özümüzsə peyğəmbər balası" - Altay Göyüşov
21:17 29 Noyabr 2016
71 Ölkə
Ölkə mətbuatı
A- A+

Bizdə indi tez-tez tarixi hadisələr, tarixi şəxsiyyətlər ətrafında mübahisələr düşür. Bu mübahisələrin demək olar ki, hamısı siyasidir.

Müxtəlif dini, etnik, milli kimliklərin, siyasi, ideoloji baxışların mübahisəsidir. Yəni, bu adamlar keçmişdə baş verən hadisələri özlərinin bugünkü prioritet kimlikləri, dəyərləri və üstəgəl gələcəyə baxışları əsasında qururlar.

Tarixin interpretasiyası, izahı sadəcə öz baxışlarını təbliğ və qəbul etdirmək üçün vasitədir. Fərqi yoxdur bunu bilavasitə siyasi adamlar edir, yoxsa müvafiq elmi adları olanlar.

Biri üçün sünni kimliyi prioritetdir, buna əsasən Şah İsmayıla mənfi qiymət verir. Digəri üçün isə şiə kimliyi vacibdir, ona görə Şah İsmayıla pozitiv baxır.

Biri gələcəyə pantürkist kontekstdən yanaşır, onun üçün Şah İsmayıl birmənalı fiqur deyil. Başqası etnik kimliyini türk saysa da, gələcəyə Azərbaycan milli kimliyi prioritetindən baxır, ona görə mütləq şəkildə Şah İsmayılı türk-azərbaycanlı kimi interpretasiya etməyə çalışır və sairə.

Yaxud biri deyir, Rusiya imperiyası bizi işğal edib, digəri israr edir yox, bizə inkişaf gətirib. Biri deyir, Osmanlı bizi 1918-ci ildə işğal edib, o biri qəti etiraz edir ki, xilas edib.

Biri deyir, ingilislər 1918-də işğalçı qüvvə idi, o biri deyir yox, Cümhuriyyətin möhkəmlənməsinə, parlamentin fəaliyyətinə şərait yaradıb.

Mübahisələr

Məsələ kiminsə özünü düzgün, digərini səhv sayması deyil. Bu normaldır. Məsələ elmiliyin tamamən siyasi görüşlərə və kimliklərə qurban verilməsi səbəbilə qarşı tərəfə dözümsüz, irrasional münasibət bəsləyib, əks mövqeyin düşmənçilik kimi qəbul edilməsidir.

Halbuki elmi, rasional yanaşma, belə banal həqiqətləri məlum edə bilər ki, Rusiya buraları həm işğal edib, amma həm də inkişafa təkan verib; Osmanlı əsgəri bura öz maraqları üçün gəlmişdi, amma həm də biz azərbaycanlıları xilas da edib; Britaniya mandatı işğal demək idi, amma həm də cümhuriyyətə əvəzolunmaz dəstək verib.

Əslində tarixi hadisələrin müxtəlif interpretasiyalarının olması təkcə bizim cəmiyyətə xas olan məsələ deyil. Milli tarixin interpretasiyası ətrafında açıq mübahisələr aşağı-yuxarı bütün totalitar olmayan cəmiyyətlərdə var.

Çünki elmi metodologiyalar mövcud ictimai-fəlsəfi baxışlar kimi fərqlidir. Tarixi hadisələrin izahı isbat olunmuş teorem deyil.

Milli.Az BBC-yə istinadən bildirir ki, onun öyrənilməsi həm yeni faktların üzə çıxarılması, həm bəşəriyyətin ictimai inkişafı, həm də istedadlı alimlərin tədiqatları ilə yeni interpretasiyaların, yeni yanaşmaların təzahür etməsi nəticəsində davam edir.

Lakin tarix ətrafında mübahisələrin mövzu seçimi, tonu, xarakteri cəmiyyətin özünün inkişaf səviyyəsi ilə sıx surətdə bağlıdır.

İnkişaf etmiş ölkələrin akademik dairələrində, aparıcı mətbuat səhifələrində bu mübahisələr bizdəki kimi populist-siyasi xitablar olmur, məhz elmi-siyasi xarakter daşıyır.

Belə cəmiyyətlərdə ola bilər ki, hansısa müəllim tarixin solçu, sinfi mübarizə əsasında interpretasiyasına üstünlük verə bilər. Kimsə tarixi sivilizasiyalar münasibəti, mədəni fərqlər kimi tədris edə bilər. Kimsə orta təbəqənin, bir başqası istismar olunan siniflərin, digəri isə millətlərin, mədəniyyətlərin tarixdə roluna daha çox yer ayıra bilər və sairə.

Amma bu mülahizələrin mütləq elmi-metodoloji əsaslandırması olur və akademik azadlıq bütün bu oturuşmuş elmi nəzəriyyələrə tədris olunmaq imkanı verir. Yəni, həm Bernard Lewisə yer var, həm Edward Saidə.

Universal dəyərlər

Bununla yanaşı, hələ 1950-ci illərdən etibarən inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə tarixin tədrisi ilə bağlı aparıcı proses universal dəyərlər üzərində qurulmuş mövzuların tədricən milli tarixin tədrisi ilə paralel aparılması və fərqli olanları incitməyən (political correctness) tarixin öyrədilməsidir.

Bizdə isə universal dəyərlər üzərində qurulmuş tarixin milli tarixlə paralel, kombinasiya edilmiş şəkildə tədrisi hələ çox uzaqda olan perspektivdir.

Biz bu dəyərlərin xeylisini hələ süngü ilə qarşılayırıq. Ölkədə milli quruculuğun 19-cu əsr romantizm dövrü prinsipləri ilə həyata keçirildiyi bir məqamda bu anlaşılandır.

Hərçənd tarixi abidələrə qarşı yumşaq desək, qayğısız yanaşma, bir sıra hallarda onların dağıdılması yetkililərin milli tarixə səmimi bağlılığına ciddi şübhələr yaradır.

Amma məsələnin mahiyyəti odur ki, inkişaf etmiş ölkələrdə milli tarixin özünə də münasibət dəyişmişdir. Bu cəmiyyətlər artıq milli tarixin neqativlərini ört-basdır etmirlər.

İnkişaf etmiş ölkələrdə öz keçmişinə qucaqlayıcı (empathy) yanaşma akademik və rəsmi dairələrdə oturuşmuş prinsipdir.

Hətta məşhur tarixçi Niall Fergusonun "Qərbin tarixdə yüksəlişi həm mənfi, həm müsbət çalarlarla zəngindir" kimi sözləri belə kəskin tənqidlərlə rastlaşır, imperializmə bəraət qazandırmaq cəhdi kimi təqdim edilir.

Yəni, tutaq ki, Britaniya, ABŞ tarixində utanmalı məqamların olduğu nəinki etiraf edilir, quldarlıq, yaxud imperiyanın sümürgəc siyasəti əksəriyyət tərəfindən milli tarixin neqativ, mənfi hissəsi kimi tədris olunur və buna xüsusi diqqət verilir.

Başqa sözlə, milli tarixin özünə baxışı belə universal dəyərlər nöqteyi-nəzərindən formalaşır.

"Milliyyətçi tarix"

Tarix tənqidi düşüncə üzərində qurulanda elm olur. Misal üçün, şəxsiyyətə mütləq pərəstişi qəbul edə bilmir.

Tarixi şəxsiyyətlərin, dövrlərin, hadisələrin neqativləri, poztivləri haqqında susmur, gizlətmir. Əyrini əyri, düzü düz deyir.

Amerikada hətta Washingtona, yaxud Jeffersona pozitiv münasibət bəsləyən tarixçi də onların quldar olduqlarını inkar etmir.

Bizdə isə yuxarıda haqqında danışılan tarixə siyasi-populist yanaşma, elmilikdən imtina məhz rəsmi mövqedən qaynaqlanır. Bu bizdə sanki tədqiqatın və tədrisin metodologiyasına çevrilib.

Bizdəki rəsmi tarix yumşaq desək, sadəcə milli yox, sərt milliyyətçi tarixdir.

Hətta bəzən universal dəyərlərə aid mövzular belə millətçi yanaşmanın xidmətinə gətirilir. Eyni rəsmi tarix tədris olunmalıdır, fərqli, elmi yanaşma faktiki yasaqdır. .

İnkişaf etmiş ölkələrdə tolerantlığn aşılanması tarixin tədrisində vacib prinsip hesab edilərkən, bizim rəsmi tariximizdəki diskursa əsasən ətrafdakıların hamısı pis niyyətli düşmən, özümüz hesab etdiyimiz isə peyğəmbər balasıdır. Biz hər şeyi düz etmişik, onlar hər şeyi səhv.

Belə tarixin qucaqlayıcı olmaması bir yana, həm də professional etikası yoxdur, məqsədli saxtakar, manipulyativdir. Absurd hədlərə də çatır.

Şah Abbasın oğlanlarına münasibəti haqqında hətta interpretasiyasız, sadəcə faktları dilə gətirmək tarixi keçmişə hücum, şahı gözdən salmaq, mütləq pis niyyət, təhlükə kimi qəbul olunur.

Yəni, dözümsüzlük saxtakarlığa, həqiqətlərin gizlədilməsinə belə yol açır. Üstəgəl, nə qədər fantastik görünsə də, hökumət həyatda mövcud reallıqları belə bəzən qurmaq istədikləri tarix hekayəsinə uyğun olaraq dəyişdirməyə çalışır.

Nəticədə bu "sözdə tarix" həm daxilə, həm xaricə münasibətdə dözümsüzlük, etibarsızlıq yaradır. Reallıq budur, multikulturalizm haqqında səs-küyə baxmayın.

Bu ölkənin yüksək təhsil məmuru da, müəllimləri də sosial şəbəkədə açıq-tekstli ksenofobik paylaşmalar edə bilir.

Təəssüf ki, milli tarixi daxildə diskriminativ konsolidasiya və xaricə qarşı konfrontasiya vasitəsi kimi qurmaq yaşadığımız bölgədə tək bizə deyil, əksər qonşulara aid xüsusiyyətdir.

Məşhur tarixçi Eric Hobsbawm-un dediyi kimi bu pis tarix olmaqla yanaşı, həm də təhlükəli tarixdir. Belə tarix kiməsə, nəyəsə ölüm cəzasının kəsilməsi kimi bir şeydir.

Yaxşı milli tarix isə saxtakarlıqdan uzaq olmaqla yanaşı, nisbilik və məhz universal dəyərlər əsasında mənəvi qiymətin verilməsi üzərində qurulan tarixdir, barışa aparandır.

Milli.Az

RƏYLƏR

OXŞAR XƏBƏRLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün

Arıqlamaq istəyənlər bunlardan imtina etməlidirlər

24 Aprel 2017 21:32

Məşhur bacılar zövqlü və rəngli geyimdə - FOTO

24 Aprel 2017 21:32

Bakı metrosunda həyəcanlı anlar:

24 Aprel 2017 21:28

Üzünüzün parıldamasını istəyirsinizsə, istiotu... - MASKA

24 Aprel 2017 21:27

Evliliyin böhran dönəmləri

24 Aprel 2017 21:22

Bakı metrosunda həyəcan: qatar tuneldə qaldı

24 Aprel 2017 21:19

Xatırlatma: Yalnız 40 yaşına kimi müəlliflər...

24 Aprel 2017 21:18

Qadınlar niyə rəngləri kişilərdən yaxşı seçir - FOTO

24 Aprel 2017 21:17

Putin balıq tutmağa gedəcəyi yeri açıqladı

24 Aprel 2017 21:13

Yazın trendi: cizgili modellər - FOTO

24 Aprel 2017 21:12

Moda dünyasında yeni dəb - Zövqlü, iyrənc, yoxsa gülməli?

24 Aprel 2017 21:12

"Qəbələ" və "İnter"ə medallar təqdim olundu -

24 Aprel 2017 21:10

Teleaparıcı Dövlət Departamentinin mətbuat katibi oldu

24 Aprel 2017 21:05

Azərbaycan şou-biznesi İnstagram-da - FOTO

24 Aprel 2017 21:05

Fələstin əsilli modelin dəbdəbəli ziyafət libasları - FOTOLAR

24 Aprel 2017 21:03

İbrahimoviç əməliyyat olunacaq

24 Aprel 2017 20:59

Kral oğlunu ABŞ-a səfir TƏYİN ETDİ

24 Aprel 2017 20:57

Azərbaycan Qazaxıstana Naftalan mazı ixrac edə bilər

24 Aprel 2017 20:52

Ürəyindən əməliyyat olunan azərbaycanlı məşhurdan SON XƏBƏR: 2 günə... - FOTO

24 Aprel 2017 20:52

Balıqların kütləvi tələfatının səbəbi məlum oldu - FOTO

24 Aprel 2017 20:48

Azər Axşamın başına torba keçirdilər... -

24 Aprel 2017 20:45

Dinlər heyvanlara toy edilməsinə necə baxır?

24 Aprel 2017 20:42

"Azərsığorta"nın filial direktorunun qətlinin şübhəlisi tutuldu

24 Aprel 2017 20:39

Lavrov: “Hədəf niyə yalnız Rusiyadır?”

24 Aprel 2017 20:38

Açıq-saçıq fotoları yayılan, məmurla sevgili olan cazibədar aktrisa: "Zəng edib yalvarırdı ki..." - FOTO

24 Aprel 2017 20:37

Məşhur aktrisa vəfat etdi

24 Aprel 2017 20:32

Gürcüstan prezidentinin qaynı həbs olundu

24 Aprel 2017 20:28

Tovuzda filial müdirinin qətlinin üstü açıldı - BAŞ MÜHASİB...

24 Aprel 2017 20:28

Nişanlısının yataq otağından şəkillər paylaşdı - FOTO

24 Aprel 2017 20:27

Azərbaycanda uşaq pornoqrafiyası yayanları

24 Aprel 2017 20:27

Röya qardaşının sevgilisindən danışdı: "Çağırdım qızı, gördüm çox..."

24 Aprel 2017 20:17

Veselin Topalov: "So kifayət qədər yaxşı oynadı" - FOTO

24 Aprel 2017 20:17

Tramp "soyqırım" demədi

24 Aprel 2017 20:14

Üsyançılar 24 polis əməkdaşını öldürdü - HİNDİSTANDA

24 Aprel 2017 20:13

İbrahimoviç zədəsi haqda danışdı

24 Aprel 2017 20:12

Uşaq pornoqrafiyasını yayanlara AĞIR CƏZA

24 Aprel 2017 20:05

Buz kimi havada "isti" - FOTOSESSİYA

24 Aprel 2017 20:05

“Şeytan ittifaqı”nın HƏDƏFİ, uzunsürən müharibəyə HAZIRLIQ... – GÜNÜN SİYASİ XÜLASƏSİ

24 Aprel 2017 20:03

Tramp "soyqırım" demədi -

24 Aprel 2017 19:58

Hamilə qadın hamilə qaldı - QƏRİBƏ HADİSƏ

24 Aprel 2017 19:57

"Əmim oğlunun keçmiş arvadı ilə görüşürdüm" - Məhkəmədə BİABIRÇILIQ

24 Aprel 2017 19:52

Güclü külək şimal rayonlarında fəsadlar törətdib, evlərin, məktəblərin damı uçu

24 Aprel 2017 19:48

Ağcabədidə balıqlar kütləvi tələf olur - Səbəblər açıqlandı - FOTO

24 Aprel 2017 19:47

QHT-lər prezidentə müraciət edir

24 Aprel 2017 19:44

Tramp “Böyük fəlakət” dedi - SON DƏQİQƏ

24 Aprel 2017 19:43

"İslam Həmrəyliyi Oyunları İslamın həqiqi obrazını nümayiş etdirir"

24 Aprel 2017 19:42

Mahsun Kırmızıgülə DAHA BİR ŞOK

24 Aprel 2017 19:42

69 yaşlı qadın əməliyyat vaxtı sosial şəbəkədən çıxmadı

24 Aprel 2017 19:37

Prezident İlham Əliyev Ramiz Zöhrabovun ölümü ilə bağlı başsağlığı verdi

24 Aprel 2017 19:36

Peterburqda metro stansiyası bağlandı - Sahibsiz əşya

24 Aprel 2017 19:32