Azərbaycanın bir sıra ucqar kəndlərində məktəb binası var, amma şagird sayı ildən-ilə azalır. Bəzi yaşayış məntəqələrində siniflərdə cəmi bir neçə uşaq oxuyur. Müxtəlif yaş qruplarının eyni sinifdə birləşdirilməsi də adi hala çevrilir.
Problem təkcə məktəblərin gələcəyi ilə bağlı deyil. Azsaylı şagird kontingenti kəndlərdə demoqrafik dəyişikliklərin də göstəricisidir. Gənc ailələrin başqa ərazilərə köçməsi və uşaqların sayının azalması vəziyyəti daha da çətinləşdirir.
Metbuat.az xəbər verir ki, hazırda Azərbaycanda 3946 ümumi təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. 2025-2026-cı tədris ilində ölkə üzrə şagirdlərin sayı 1,6 milyondan çox olub. Müəllimlərin sayı isə 130 mindən artıqdır.
Lakin ümumi rəqəmlər kəndlərdəki vəziyyəti tam əks etdirmir. 2024-cü ildə elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev bildirmişdi ki, təxminən 4400 məktəbin 1500-də şagird sayı 100-dən azdır. Bu isə bəzi məktəblərdə siniflərin cəmi bir neçə uşaqla formalaşması deməkdir.
Bəzi məktəblərdə cəmi bir neçə uşaq oxuyur
Azkomplektli məktəblər Azərbaycan üçün yeni məsələ deyil. Qanunvericilik ucqar kəndlərdə şagird sayından asılı olmayaraq ibtidai və ümumi orta məktəblərin fəaliyyətinə imkan verir. Uşaq sayı az olduqda bir neçə sinfin birləşdirilməsi də mümkündür.
Azərbaycan Təhsil İnstitutu 2025-ci ildə İmişli, Beyləqan, Sabirabad və Saatlı rayonlarının ucqar kənd məktəblərində çalışan müəllimlər üçün komplekt siniflərlə bağlı xüsusi təlimlər keçirib.
Bu da problemin ayrı-ayrı kəndlərlə məhdudlaşmadığını göstərir. Müxtəlif rayonlarda azsaylı şagird kontingenti olan məktəblər mövcuddur.
Bəzi kəndlərdə vəziyyət daha da çətinləşir. Ayrı-ayrı siniflər üzrə normal komplekt yaratmaq mümkün olmur. Nəticədə müəllim eyni vaxtda müxtəlif yaş qruplarına dərs keçməli olur. Bu isə həm pedaqoq, həm də şagird üçün əlavə çətinlik yaradır.
Nazirlik də problemin miqyasını etiraf edir
Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev 2026-cı ilin mayında azsaylı şagirdi olan məktəblərlə bağlı yeni yanaşmaların tətbiq edildiyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, məktəblərdə şagird sayı hər il təhlil edilir. Məqsəd yalnız sistemi rasionallaşdırmaq deyil, həm də təhsilin keyfiyyətini artırmaqdır.
Nazirin açıqladığı əsas istiqamətlərdən biri azsaylı məktəblərin şagirdlərinin nəqliyyat vasitəsilə daha böyük məktəblərə daşınmasıdır. Digər variant isə kiçik məktəblərin fəaliyyətinin saxlanılması və distant təhsil imkanlarından istifadə edilməsidir.
Burada söhbət yalnız iqtisadi məsələdən getmir. Emin Əmrullayev daha əvvəl 5-10 şagirdin olduğu məktəbdə keyfiyyətli təhsilin təşkilinin çətin olduğunu bildirmişdi.
Belə məktəblərdə uşaqların sosiallaşması da problemə çevrilə bilər. Eyni zamanda müxtəlif fənlərin tam tədrisi və geniş ünsiyyət mühitinin yaradılması çətinləşir.
Bəs kəndlər həqiqətən boşalır?
Rəqəmlərə baxdıqda bu suala ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin əvvəlinə Azərbaycan əhalisinin 54,3 faizi şəhərlərdə, 45,7 faizi isə kəndlərdə yaşayıb. 2000-ci ildə kənd əhalisinin payı 48,9 faiz təşkil edib.
Bu səbəbdən ölkə üzrə kənd əhalisinin payının kəskin azaldığını söyləmək doğru olmaz. Ancaq ümumi statistika ayrı-ayrı kəndlərdə baş verən dəyişiklikləri tam göstərmir.
Əsas problem bəzi ucqar yaşayış məntəqələrində gənclərin və uşaqların sayının azalmasıdır. Gənclər iş, təhsil və digər imkanlar üçün rayon mərkəzlərinə və böyük şəhərlərə köçürlər.
Bu proses kənd məktəblərinə də təsir edir. Əvvəllər bir neçə paralel sinfin olduğu məktəblərdə zaman keçdikcə birləşdirilmiş siniflər yaranır.
Doğum göstəricisinin azalması da təsir edir
Məsələnin başqa bir tərəfi isə ölkədə doğum sayının azalmasıdır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2026-cı ilin ilk iki ayında Azərbaycanda 14 797 doğum qeydə alınıb. Əhalinin hər 1000 nəfərinə düşən doğum göstəricisi əvvəlki ilin eyni dövründəki 9,7-dən 8,9-a enib.
Bu tendensiyanın uzunmüddətli təsirləri məktəblərdə də hiss oluna bilər. Uşaqların sayı azaldıqca, xüsusilə əhalisi az olan kəndlərdə məktəb kontingentinin formalaşdırılması daha da çətinləşəcək.
Deməli, “Azərbaycan kəndləri boşalır” ifadəsini bütün ölkəyə aid ümumi nəticə kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Amma bəzi kəndlərdə bir neçə proses paralel gedir: əhali yaşlanır, gənclər köçür, doğum azalır və məktəblərdə şagird sayı aşağı düşür.
Məktəb isə kənd üçün sadəcə təhsil müəssisəsi deyil. O, həm də yaşayış məntəqəsinin sosial həyatının əsas mərkəzlərindən biridir. Şagird sayının azalması buna görə yalnız təhsil problemi deyil. Bu, kəndin gələcəyi ilə bağlı mühüm siqnaldır.
Qarşıdakı illərdə əsas sual da budur: kəndlərdə uşaqların və gənc ailələrin qalması üçün hansı imkanlar yaradılmalıdır?
