Böhran, əslində, inkişafdır

Böhran, əslində, inkişafdır
09:57 11 Yanvar 2016
32 Digər
Ölkə mətbuatı
A- A+

Dünya iqtisadiyyatı yeni böhran içində vurnuxur, qıvrılır, çıxış yolu arayır. Nə baş verir: qlobal maliyyə və iqtisadi sistem çökür, yoxsa bundan sonrakı inkişafa, "sağalma"ğa doğru son maneəni qət edirik?
İlk baxışdan qəribə, hətta paradoksal görünsə də, ikinci varianta üstünlük verirəm.
Baş verənləri mümkün qədər sadə izah etməyə çalışsaq, ciddi fərqlərin varlığına rəğmən indiki vəziyyət 30 il əvvəlki situasiyanın, sanki, təkrarıdır.
Xatırladım: həmin vaxilarda dünya iqtisadiyyatı 1970-ci illərin sonu-1980-ci illərinə əvvəlindəki böhrandan çətinliklə çıxırdı. ABŞ və Avropa Birliyinin iqtisadiyyatı neft qiymətlərinin onilliklər boyu davam etmiş bahalığı nəticəsində zəifləmişdi. Kütləvi silahlanma, maliyyə bazarlarındakı burulğanlar da bir yandan.

Fəqət, artıq 1983-1984-cü illərdə cavab tədbirləri hiss olundu. ABŞ-da inflyasiyanın tempi aşağı salındı, dollar sürətlə bahalaşmağa başladı, dünyanın ən müxtəlif ölkələrindən maliyyə axını Birləşmiş Ştatlara döndü.
Bir az da keçdi, bəlli oldu ki, dünya bazarlarında neftin həddən artıq baha olması ABŞ yox, SSRİ-nin iqtisadiyyatının çökməsinin əsasını qoydu. Qərbdə iqtisadi inkişaf sürətləndi, "soyuq savaş" başa çatdı, 1990-cı illər isə tarixin sonunun çatdığını deyənlər artdı. Çünki Qərb həddən artıq uğurlu idi.
İndi tarixin yeni döngəsi üçün start mövqeləridir. 30 il əvvəl olduğu kimi, böhran yenə Qərbi daha da güüclüü edəcək, Qərbin rəqiblərini daha da zəiflədəcək.
Son onilliklərdəki iqtisadi ləngərlərin məntiqinə nəzər salaq.
1970-ci illərdə Qərb ölkələrində bədbinlik hökm sürürdü. Asiya və Afrikada müstəmləkə zülmündən qurtulmuş ölkələr yeni iqtisadi düzəni tələb edirdilər. Ərəb ölkələri xam neftin qiymətini iki dəfə qaldırdılar və buna görə də 1982-ci ildə "qara qızıl"ın qiymətləri 1972-ci illə müqayisədə nominal hesabla 13,3 dəfə artıqdılar. 1980-ci ildə ABŞ-da illik inflyasiya tarixi maksimum təşkil edən 10,3 faizə çatmışdı. 1984-cı ildə DİJA (Dow Jones Industrial Average İndex) 1972-ci illə müqayisədə 2 dəfə aşağı idi.

Formal olaraq SSRİ qüdrətinin zirvəsində idi və bu səbəbdən də 1979-cu ildə Əfqanıstanı işğal etdi. Yaponiya amerikalılar üçün yaxın gələcəkdə ABŞ-ı dünyanın ən qüdrətli iqtisadiyyatı mövqeyindən devirəcək ölkə təsiri bağışlayırdı.
Amma sonra çağırışlara cavab verən və təhlükələrin qarşısından geri çəkilməyən Qərb "ayıldı". Texnologi üstünluk ona liderliyi geri qaytarmağa imkan verdi, inkişaf etməkdə olan dövlətlər borc bataqlığına sürükləndi (1984-1987-ci illərdə dünyada rekord sayda suveren defoltlar qeydə alındı), Sovetlər Birliyinin sonu isə sürətli və kədərli odu.
Elə həmin vaxtda tarixin yeni mərhələsi başlandı və göstərdi ki, hətta çox ağrılı təcrübə belə, səhvlərdən nəticə çıxara bilməyənlərə, ya da bunu etmək istəməyənlərə heç nəyi öyrədə bilməz.
Yeni tarixi dövrün BİRİNCİ MƏRHƏLƏsi 1990-cu illərin sonlarına və 2000-ci illərin əvvəllərinə təsadüf etdi. Həmin mərhələnin əsas məqamları inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sənayeləşmənin sürətlənməsi, xammal bazarlarında qiymətlər "inqilabı" üçün zəmin hazırlanması oldu. Asiya ölkələrinin emal sənayesinin sürətli inkişafı istehlak və yüksək texnologiya məhsullarının əksəriyyətinin qiymətlərini aşağı saldı, tələbatı artırdı. Tələbatın artımı isə istehsalın tam fərqli həcmini tələb etdiyindən xammalın az qala bütün növləri bahalaşdı.
İndi geriyə baxanda 1997-1998-ci illərdə Cənub-Şərqi Asiya ölkələrində yaşanmış ağır böhran sənaye dirçəlişini cəmi bir neçə ay ləngitmiş "qısamüddətli zökəm" təsiri bağışlaya bilər. Çinin imkanları az qala hədsiz təsir bağışlayırdı. İqtisadçı ekspert Cim O-Nil isə BRİCS ideyası ilə eynən "tarixin sonu"ndan bəhs edən Frensis Fukuyama qədər populyarlaşdı.

Xammalın və enerjidaşıyıcılarının bahalaşması sayəsində başqa şərtlərdə və situasiyada hətta uğurlu inkişaf üçün zərrə qədər şansları olmayan Nigeriya, Venesuela, Rusiya kimi ölkələr də inkişaf etdilər.
İKİNCİ MƏRHƏLƏ 2000-ci illərin ortalarına, bazarlara nisbi stabilləşmənin qayıtdığı dövrlərə təsadüf edir. Xam neftin qiymətləri qismən normallaşdı. 2009-cu ildəki geriləmə nəzərə alınsa belə, 2007-2014-cı illərdə neftin bir bareli orta hesabla 92,7 dollardan satılırdı. Bu isə 1990-cı illərdəki orta səviyyədən 3,4 dəfə çox idi.
Qərb ölkələrinin iqtisadiyyatları xammalın bahalığına uyğunlaşdılar. 2008-2009-cu illərdəki  ağır maliyyə və iqtisadi böhransa dünya bazarlarında aktiv şəkildə borc almağa başlamış inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün tələyə çevrildi.
Sonucda ağır böhranı Qərb 30 il əvvəlki dövrlə müqayisədə nisbətən az itkilərlə başa vurdu.
Xammal bazarlarındakı yüsək kotirovkalar o zamanadək misli görünməmiş qənaət dalğasını yaratdı, bəpa olunan enerji mənbələrinin istehsalını kəkin şəkildə artırdı, neft və təbii qaz hasilatında texniki inqilaba təkan verdi.
Bütün bunlar ABŞ və Avropa Birliyində sənaye istehsalının artımına səbəb oldu, inkişaf etməkdə olan ölkələrin istehlak bazarlarında təklif tələbatı üstələdi. Yaşananların məntiqi sonucu Çin iqtisadiyyatında inkişafın zəifləməsi oldu ki, həmin hadisə də xammal qiymətlərinin ucuzlaşacağının ilk xəbərdarlığı idi.
Son illərdə həddən artıq bədxərcliklə yaşayan, neft və qaz satışlarından əldə olunan pullara güvənən ölkələr hasilatı azaltmadıqlarından yeni ucuzlaşmaya səbəb oldular.
Hazırda yaşanan ÜÇÜNCÜ MƏRHƏLƏ 1980-ci illərdəki situasiyanın təkrarıdır. ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sistemi faiz dərəcələrini artırmağa davam edir, Avropa Birliyinin Mərkəzi Bankı da analoji qərar qəbul etməyə hazırlaşır. Bu isə inkişaf etməkdə olan ölkələrdən pulların Qərbə axınına, həmin dövlətlərin valyuta ehtiyatlarının azalmasına səbəb olacaq.
Məsələn, Çin ötən il valyuta ehtiyatlarının 512 milyardını itirib.

Geri qayıdan investisiyalar ABŞ və Avropa Birliyinin iqtisadiyyatlarına yeni təkan olacaq, dolları daha da möhkəmləndirəcək.
OPEC, xüsusilə də Səudiyyə Ərəbistanının sutkalıq hasilat tempini aşağı salmaq istəməməsi, İranın da dünya bazarlarına çıxardığı xam neftin həcmini artırmağa hazırlaşması "qara qızıl"ın satış qiymətlərini 1 barrel üçün 25-27 dolara sala bilər.
Bir neçə ay sonra dünyanın əksər yerlərində istehlak məhsullarına tələbat kəskin şəkildə azalacaq, Çin fond birjalarındakı əməliyyatları bir neçə dəfə dayandırmaq məcburiyyətində qalacaq.
Çin iqtisadiyyatının real artım templəri bu il 4-4,5 faizi keçməyəcəyindən bazarların "Səmaaltı imperiya"nın maliyyəsinə inamı azalacaq.
Böhranı yalnız iqtisadiyyatının qeyri-neft sektorunu sürətlə inkişaf etdirən dövlətlər nisbətən az itkilərlə dəf edə biləcəklər.
Göründüyü kimi, dünya Qərbin yeni intibah mərhələsinə qədəm qoyur. Bəhs etdiyimiz mərhələ 2020-ci illərədək davam edə bilər və əvvəllər olduğu kimi, Qərbin maliyyə sisteminin stabilliyinə yönələ bilər. ABŞ və Avropa Birliyi indi investisiyalar üçün ən etibarlı məkanlar təsiri bağışlayırlar. Böhran həm də bərpa olunan enerji və xammala qənaət, biotexnologiyalar və səhiyyə, habelə süni intellektin yaradılmasına söykənən yeni innovasiya dalğası yaradacaq.
Belə şəraitdə dolların çökəcəyi, BRİCS ölkələrinin sürətlə inkişaf edəcəkləri, neft qiymətlərinin qəflətən bahalaşacağı və s. kimi xəyallara inanmağa dəyməz.

Bütün bunları Corc Soros da daxil olmaqla, məşhur investorların bəhs etdikləri "yeni qlobal böhran"" saymaq olarmı?
Qismən, çünki yaşananlar dövrü olaraq bu və digər, obyektiv və ya təsadüfi şərtlərlə pozulan normaya qayıdışdır. Normal cəmiyyətdə, ölkədə və sosiumda primitiv həyasızlıq və qabalıqla müqayisədə intellektin qazancı daha çoxdur, qanunlara riayət etmək cinayətkarlıqla müqayisədə uğurun daha asan reseptidir, ən nəhayət, əmək və insan kapitalına stavka sonsuz xammal satışlarına ümiddən daha effektivdir.
İnkişaf etməkdə olan ölkələrin 2000-ci illərdəki qəfil sıçrayışları yüz milyonlarla insana ümid verdi, müasir yüksək texnologiyalı məhsulların satış bazarlarını genişləndirdi.
Lakin Karaka, Ər-Riyad, Tehran, Laqos, Pekin, Yohannesburq və başqa şəhərlərdəki insanların tam əksəriyyətinin hələ ötən ilin əvvəllərində qaçılmaz reallıq, gerçəklik saydıqları nəsnənin illüziya olduğu aşkarlandı.
Sadəcə, xammal heç bir ölkəni inkişaf etdirə bilməz, dünya iqtisadiyyatında və siyasətində inqilab yaratmaz.
Hər şeyə rəğmən, dünya iqtisadiyyatı stabilliyi sevir.

Elçin Alıoğlu
Milli.Az

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR

Ölkə mətbuatında bugün »

Bu smartfonun kamerası “ən yaxşı” adına layiq görülüb

25 Sentyabr 2017 17:35

Azərbaycan “ITU Telecom World 2017” beynəlxalq sərgi-konfransında təmsil olunur

25 Sentyabr 2017 17:35

Səidə bu səbəbə görə Niyamla ailə qurmayıb: "Dedi ki..."

25 Sentyabr 2017 17:34

Ankara İrana görə bu ölkəyə ORDU YERİDƏ BİLƏR - Türkiyədən AÇIQLAMA

25 Sentyabr 2017 17:33

Tamaşaçıları avtobuslarla pulsuz daşınacaq

25 Sentyabr 2017 17:28

Mübariz Qurbanlı QMİ-nin məscidlərə təyin edilən din xadimlərini “imam” adlandırmasına münasibət bildirib

25 Sentyabr 2017 17:27

“Qarabağ” – “Roma” oyununa gedənlər mütləq oxusun: POLİSDƏN XƏBƏRDARLIQ

25 Sentyabr 2017 17:24

Yaponiya erkən seçkilərə gedir

25 Sentyabr 2017 17:23

Cəlilabadda iki uşaq atası intihar edib

25 Sentyabr 2017 17:22

Dənizkənarı Milli Parkdan toplanan tullantıların həcmi açıqlanıb

25 Sentyabr 2017 17:22

Ata məktəbli qızını boğdu, sonra yandırdı

25 Sentyabr 2017 17:20

Son günlərini yaşayan "Şanxay"dan FOTOREPORTAJ - Daha burada ilanlar öpüşməyəcək

25 Sentyabr 2017 17:18

DYP “Qarabağ”-“Roma” oyunu ilə əlaqədar olaraq sürücülərə müraciət edib

25 Sentyabr 2017 17:17

"Qarabağ" - "Roma" oyununda pulsuz avtobuslar işləyəcək

25 Sentyabr 2017 17:17

Azərbaycana gətirilən qanunsuz siqaret aşkarlandı

25 Sentyabr 2017 17:14

Avtomobil qaçıran şəxs saxlanılıb

25 Sentyabr 2017 17:14

Manatın sabaha MƏZƏNNƏSİ

25 Sentyabr 2017 17:13

Sentyabrın 29-da Bakının mərkəzində YÜRÜŞ OLACAQ

25 Sentyabr 2017 17:08

“Qarabağ”–“Roma” oyununun azarkeşləri stadiona xüsusi avtobuslarla daşınacaq

25 Sentyabr 2017 17:08

"Report": Qızılın qiyməti kəskin düşəcək

25 Sentyabr 2017 17:07

PKK hücuma keçdi: 1 ölü, 5 yaralı

25 Sentyabr 2017 17:04

Çavuşoğlu: “Türkiyə hərbi əməliyyata başlayacaq”

25 Sentyabr 2017 17:03

Azərbaycanda yeni tikilən pullu yolla bağlı

25 Sentyabr 2017 17:03

Bakıda “Qarabağ”-“Roma” oyunu üçün xüsusi ekspress xətt avtobusları işləyəcək

25 Sentyabr 2017 17:02

Kərkükdə vəziyyət necədir?

25 Sentyabr 2017 17:01

İraq parlamentində Kərkükə hərbçilərin yerləşdirilməsi haqqında qərar qəbul olunub

25 Sentyabr 2017 16:57

Jurnalistlər "Qarabağ"dan nə gözləyir? - SORĞU

25 Sentyabr 2017 16:57

Bu həftə bürcləri nələr gözləyir?

25 Sentyabr 2017 16:55

Elektrik motorlu yeni "Road Rover" GƏLİR

25 Sentyabr 2017 16:53

Azərbaycanda gömrük nəzarətinə bəyan edilməyən siqaretlər aşkar olunub

25 Sentyabr 2017 16:52

Qadına məxsus maşını qaçıran şəxs tutulub

25 Sentyabr 2017 16:52

Azərbaycanda karantin əhəmiyyətli ziyanlı orqanizmlərin atlası hazırlanacaq

25 Sentyabr 2017 16:52

Erməni əsilli müğənni rusiyalı aparıcını təpiklədi

25 Sentyabr 2017 16:49

ABŞ-ın dünyanı alt-üst edən sirli siması KƏRKÜKƏ GƏLDİ - Kürdlərlə GİZLİ TOPLANTI

25 Sentyabr 2017 16:48

Ərdoğan və Putin arasında telefon söhbəti oldu

25 Sentyabr 2017 16:43

Azərbaycan və Acarıstan kənd təsərrüfatı sahəsində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsini müzakirə edib

25 Sentyabr 2017 16:42

Türkiyə XİN başçısı: “Türkmənlərə qarşı hənsısa müdaxilə olarsa, hərbi əməliyyata başlayacağıq”

25 Sentyabr 2017 16:42

Zakir Qaralov Rusiyada səfərdə olub

25 Sentyabr 2017 16:42

Ərdoğan və Putin referendum müzakirə etdi

25 Sentyabr 2017 16:41

Yardımlının dağ kəndində çətin vəziyyətdə yaşayan ailənin problemi HƏLL EDİLDİ - FOTO

25 Sentyabr 2017 16:38

Türkiyə və Rusiya prezidentləri arasında telefon danışığı olub

25 Sentyabr 2017 16:37

Türkiyənin müdafiə naziri Bakıya gəlir

25 Sentyabr 2017 16:34

Worldcard 5 yaşında:

25 Sentyabr 2017 16:34

İndoneziyada vulkan təhlükəsi: Bu dəfə 50 min insan...

25 Sentyabr 2017 16:33

Yeni mərhələ: müharibə başlaya bilərmi?

25 Sentyabr 2017 16:29

Tanınmış jurnalist çətin durumda

25 Sentyabr 2017 16:29

İlkin tibbi yardım zamanı istifadə edilən yanlış üsullar - FOTOLAR

25 Sentyabr 2017 16:23

Cəbhə bölgəsində yerləşən hərbi hissədə bölmələrin döyüş növbətçiliyinə daxilolma mərasimi keçirilib

25 Sentyabr 2017 16:22

Yevlaxda qəbirstanlıq oğruları tutldu

25 Sentyabr 2017 16:19

Daha bir xanım müğənnimiz BUNU ETDİ - VİDEO

25 Sentyabr 2017 16:18