İsa Həbibbəyli ilə bağlı xatirələr - Şəmil Sadiq yazır...

15 oktyabr 2019-cu il tarixində Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyev akademik İsa Həbibbəyli haqqında sərəncam imzalayıb: “Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə İsa Əkbər oğlu Həbibbəyli 1-ci dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilsin”.

Biz də hörmətli akademik İsa Həbibbəylini təbrik edirik və bu münasibətlə yazıçı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Şəmil Sadiqin İsa müəllimin 65 illik yubileyinə yazdığı xatirələrin maraqlı olduğunu düşünərək yenidən verməyi uyğun gördük.

Duz dağının əzəməti

Böyük şəxsiyyətlərin şəninə tərif söyləmək, yaz­maq çox çətindir. Çünki yazılacaq yazı, deyiləcək söz nə qədər müdrikcəsinə deyilsə də, böyük adamın əməl­­lərini, gördüyü işlərin genişliyini, dərinliyini ifa­də edəcək qüdrətdə olmur. Böyük arzular əmələ çev­ri­­­ləndə, onu ifadə etməyə sözün qüdrəti də çatmır. Onun üçün də mən ənənəmə sadiq qalıb akademik İsa Həbibbəylinin 65 illik yubileyi münasibətilə sa­də­cə xatirələrimi və düşüncələrimi yazmağı qərara al­dım.

Akademik İsa Həbibbəyli...

Düz bir il bundan ön­cə­yə qədər bu ad mənim üçün Naxçıvan Dövlət Uni­ver­­sitetini yenidən quran və dünyaya tanıtdıran bir rek­tor, Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığının funda­men­tal araşdırıcısı, Azərbaycan elminin inkişafı na­mi­nə fədakar bir alim mücəssəməsi, Akademiyanın vitse-prezidenti, Milli Məclisin deputatı, Nizami adı­na Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru, dövlətçilik yol­la­rında Ulu Öndər məktəbinin layiqli nümayəndəsi məna­larını ifadə edirdi. Bu cür assosiasiya Akademik İsa Həbibbəyli adını eşidən hər kəsdə yaranır. Çünki Aka­demikin uzunmüddətli yorulmaz fəaliyyəti onu gö­rü­nən məğrur və qürurlu bir dağ kimi ucaltmış, el­mi və siyasi camiyyədə sevdirmişdir. İsa Həbibəyli gör­kəmli elm xadimi, təhsil adamı kimi xalqımız tə­rə­fin­dən sayılıb-seçilən bir ziyalıdır. Bütün bu qeydlə­rim, sanki görünən dağı ifadə edir... O dağı ki, bir tə­rə­fi sərt qayalar, bir tərəfi yaşıllıqlar olan yer səthində məğ­­rur, qürurlu, yenilməz və müdrikcəsinə ucal­mış­dır.

Bu gün isə İsa Həbibbəyli adı mənim üçün ta­ma­mən başqa bir məna ifadə edir, bunun adı doğ­ma­lıq, sə­mimilik və dostluqdur.

Cəmiyyətimizdə var olan bu cür ziyalıların siyasi, el­­mi, ictimai fəaliyyətini mətbuatdan izləyir, oxuyur və müəyyən fikirlərdə oluruq. Bəzən isə onlar haq­qın­da haqlı və ya haqsız şəkildə mühakimə yürüdür və fərq­­li fikir formalaşdırırıq. Bu cür komplekslərlə uca dağa yaxın­laşmağın mümkün olmadığını, çətinliyini, qəl­bi­nə gedən yolların keçilməzliyi ilə aramızda bir məsafə ya­ra­dırıq. Lakin görünən dağın qəlbindəki zənginliyi, sə­­­rin­liyi, istiliyi, böyüklüyü, sevgini görmək üçün ona yaxın getmək və uzaqdan böyük görünən bu da­ğın hər parçasını incələmək və tanış olmaq lazımdır.

Bir neçə il idi ki, doktoranturaya qəbul olmaq üçün cəhd edirdim. Gah özümdən, gah da digər­lə­rin­dən asılı olaraq bu iş alınmırdı. Bir gün qərar verdim ki, yenidən müraciət edim. Nəzərdə tuturdum ki, bu mü­na­sibətlə Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun ye­ni direktoru Akademik İsa Həbibbəylini təbrik edər, ədəbiyyat sahəsində gördüyüm işlər haqqında ona məlumat verər, öz timsalımda gənclərin fəa­liy­­yəti ilə onu tanış etmiş olaram.

İstədiyimdən artıq oldu... Heç bir zaman ünsiy­yə­ti­­miz olmayan, heç bir yerdən şəxsi tanışlığımız ol­ma­yan bu səmimi ziyalı ilə görüşdüm. Müəllifi və re­dak­to­­­ru olduğum bir neçə kitabı hədiyyə etdim. Dok­to­ran­­­turaya qəbul olmaq arzumu dilə gətirdim. Birinci gö­­rüşümüz qısa oldu: “Sənədlərini ver baxarıq”, – dedi. Bir neçə həftədən sonra sənədlərimi elmi ka­tib­li­yə verdim və yenidən görüşdük... Bu dəfə isə İsa müəl­­­limin yaratdığı səmimi münasibətdən cürətlənib tə­­sis etmək istədiyim pyes müsabiqəsi haqqında da da­­­nışdım, dəstəyini istədim. Böyük həvəslə bu mə­sə­lə­də yanımızda olacağanı dedi. Hətta yerindəcə müsa­bi­­­qənin adının “Anamın kitabı” olmasını təklif etdi. Mə­­­nim romantik Cavid sevgisi ilə yaratmaq istədiyim bu müsabiqəyə realist Cəlil sevgisi də daxil oldu. Bir az nə işlə məşğul olduğum haqqında məlumat istədi. Be­ləcə, bir dəfə də görüşdük... Və dördüncü gö­rü­şü­mü­­zün təşəbbüskarı İsa müəllim oldu. Həmin ərəfədə aka­­demik Teymur Kərimlinin yeni vəzifəyə getdiyi üçün, onun vəzifəsini mənim tutmağımı istədiyini de­di. Elə hökmlə, elə inamla dedi ki, nə müzakirə etməyə, nə də düşünməyə imkanım oldu. Çünki bu tək­li­fin arxasında müdrik bir insanın gəncliyə olan inamı, eti­­barı dururdu. Beləliklə, mənim doğma Ədəbiyyat İns­titutunda doktorant olmaq arzum birdən-birə bu mö­təbər elm ocağında direktor müavini olmaqla bit­di. İsa müəllimin bu təklifini, addımını onun gənc­lər­lə işləmək, gəncləri önə çəkmək, gəncliyə stimul ver­mə­k kimi qiymətləndirirəm. Çünki bir gənc kimi mən də öz qınıma çəkilib, təhsilimiz və elmimiz üçün gü­cüm çatan dərəcədə müstəqil fəaliyyət göstərirdim. Mə­­nim kimi, bir çox gənc var ki, dövlət və millət üçün heç kimdən heç nə gözləmədən əməli işlər gö­rür. Lakin dövlətçiliyimizin sadiq carçısı, elmimizin fə­­dakar insanlarından biri olan İsa müəllim kimi zi­ya­lı­­larımız əllərini gəncliyin çiyninə qoyduqları, onlara da­ha işıqlı yol göstərmək arzusunda olduqları zaman döv­lətimiz və millətimiz üçün xeyirli və uğurlu olur.

Elə buna görə də İsa müəllim haqqında düşün­dü­yüm zaman onun elmi, siyasi fəaliyyəti ilə bərabər, in­sani keyfiyyətlərinə daha çox heyranlıq duyuram. Çünki çox az insan olur ki, siyasi fəaliyyət göstərərək həm dövlətin, həm də xalqın etibarını itirməsin, sima­sı­nı dəyişməsin. İsa müəllim elmi, ictimai-siyasi fəa­liy­yətində Ulu Öndər Heydər Əliyevə, prezidentimiz İlham Əliyevə verdiyi dəyərlə bərabər, həyatının bö­yük bir hissəsini bəxş etdiyi doğma Naxçıvanında el ağ­saqqalı kimi tanınması və adının rəğbətlə qarşı­lan­ma­sı bunun bariz nümunəsidir. Ziyalının şəxsiyyəti o za­man bütövləşir ki, onun əməlləri ilə əqidəsi üst-üstə düşür, yaradıcılığı ilə həyat tərzi vəhdətdə olur. Bu zaman geniş anlamda qəbul etdiyimiz “insan” anlayışı ilə tanış oluruq: bu ziyalıdır, bu müəl­­limdir, bu siyasi xadimdir, bu elm fədaisidir, bu və­təndaşdır – bu İsa Həbibbəylidir.

İnsanların həyatında kimlərinsə təsiri olur həmişə. Bu təsir işıqlı adamlardan olduğunda o, bu işığın tam­lı­ğa doğru göstərdiyi yolla gedir. Zənn edirəm ki, da­mar­larında bəy nəslinin qanını daşıyan İsa Hə­bib­bəy­li­nin həyatında böyük mütəfəkkir Cəlil Məmməd­qu­­luzadənin, akademik Abbas Zamanovun və Ümum­mil­­li lider Heydər Əliyevin təsiri daha güclüdür. Bəlkə də, məhz buna görədir ki, İsa müəllim sirli, qa­pa­lı, qorxulu, müəmmalarla dolu qara rəngi sevmir. O şəffaflığı, ağı, paklığı sevir və buna üstünlük verir. İsa müəllimin həyatının və yaradıcılığının bütün sa­hə­ləri Ağ yolla gedir.

Mənə yeni vəzifə təklif edəndə qarşıma iki şərt qoy­du: sadiqlik və məsuliyyət. Bir də kitabları ilə bə­ra­bər bir qutu Naxçıvan duzu verdi. Bu iki söz və əş­ya­vi yazı nümunəsi olan duz hər şeyi deyirdi. Təbii ki, sadiqlik və məsuliyyət istənilən rəhbərin işçi­sin­dən gözlədiyi və tələb etdiyi ilk və əsas amildir. Bu­nun geniş izaha ehtiyacı yoxdur. Amma duz mə­sə­lə­si vicdanıma oyulmuş bir möhür oldu. Çünki elimizin du­za münasibəti hamımıza bəllidir. Tarixin aşılan­ma­sın­­dan keçib bu gününə gələn duz kultu bir qutsallığa çev­rilib. İsa müəllimin duzu mənə verərkən ba­xış­la­rın­dakı dərinlik çox şeyi ifadə edirdi: duza sədaqət, duz dağı olmaq, duzu tapdalamamaq, duzu artıq et­mə­mək, duz verməyi bacarmaq və duz dağı kimi sa­bit, uzunömürlü, səxavətli, mərd, yenilməz və sirli ol­ma­ğı bacarmaq. (Bu yazını yazdığım ərəfədə işdən son­ra İsa müəllimin otağında bir kitab üzərində ça­lış­ma­­­­mızda onun şəxsi albomunu gördüm. Bir az və­rəq­lə­­dik. O zaman İsa müəllimin duz dağına olan ürək yan­ğılı məhəbbətinin, heyranlığının, hətta aşiq­li­yi­nin ifa­dəsini gördüm. “Duz dağı mənim romantikam­dır” de­yən İsa müəllimin albomunda 50-dən çox duz dağı ilə bağlı rəsm vardı. Bir çoxunda isə özü yox idi. Sa­də­cə sehrli duz dağı vardı.) İsa müəllimin bu duz yü­­künü çiynimə qoyması onun daima sayğı ilə andığı müəl­limləri – professor Əziz Şərifə, professor Abbas Zamanova, akademik Məmməd Cəfərə, professor Ya­vuz Axundluya qoyduğu ehtiramın və sayğının əla­mə­tini xatırlatdı mənə... Çünki söhbətlərimiz zamanı on­lar haqqında kövrələrək danışdığı xatirələr, onların gənc­lərə və millətimizə göstərdiyi xidmətlərini vur­­ğulaması, daima böyük tutması bir insanın duz-çörə­yə olan hörməti idi.

İsa müəllimin 1987-ci ildə Məmməd Cəfər müəl­li­mə yazdığı məktub onun sədaqət simvolu olan duza mü­­­nasibətinin tərənnümüdür:

"Əziz və unudulmaz ustad, salam!

Sizin mənə çox doğma olan adınız, şəxsiyyətiniz, əsər­­ləriniz, xidmətləriniz, səmimiyyətiniz günlər, illər keçdikcə nə­zərlərimdə daha da müqəddəsləşir. "Məmməd Cəfər mək­tə­bi"nin şagirdi olmağımla yalnız fəxr edə bilərəm. Az-çox el­mi vərdiş qazanmağım üçün hamıdan çox Sizə, Sizin nümu­nənizə minnətdaram."

İkinci tərəfdən bu duz qədim diyarımız olan Na­­x­çıvanın simvoludur. Və bunun üçün də duzla bağ­lı məhz Naxçıvanda yaranan bir alqış var: “Səni gö­rüm duz dağına dönəsən”. Bunun anlamı isə alqış­­la­nan insanın duz dağı kimi əbədi, səxavətli olması de­məkdir. Öz yurdu üçün xoş əməllərlə əbədi olması, istər mənəvi, istərsə də maddi tərəfdən dövləti üçün sə­xavətli olmaq İsa Həbibbəyli prinsipidir. İsa müəl­li­mə, sanki əməlisaleh analarımız milyon dəfə “səni görüm, duz dağına dönəsən” alqışını uca göylərə gön­­dərmişlər ki, bu gün duz dağı və İsa Həbibbəyli an­la­yışlarının xeyli ortaq cəhətini görə bilirik.

Bir dəfə söhbətlərimizdə belə bir fikir dedi: “Mə­nim üçün ən yaxşı naxçıvanlı odur ki, o Azər­bay­ca­na, azər­baycançılığa xidmət etsin. Yalnız bu cür əməl­lər sa­hibi naxçıvanlı olmağı ilə fəxr edə bilər”.

İsa müəllimlə tanışlığımda, dostluğumda, bu mək­­­təbin üzvü olduğum yeddi ay içərisində ondan Cəlil Məmmədquluzadə kimi ətrafındakıları maarif­­lən­­­dirmək və cəhalətdən uzaqlaşdırmaq ideyalarını, aka­­demik Abbas Zamanov kimi elmin inkişafı üçün gənc­­­lərə uzatdığı əli, səmimiliyi, qayğını, Heydər Əliyev kimi idarəçiliyi, xarizmatik dünyagörüşü, diq­qə­ti, möhkəm yaddaşı, uzaqgörənliyi gördüm, öyrən­dim və öyrənməkdəyəm...

İsa müəllimin qayğısını bir doktorant, bir kadr, bir oğul kimi hiss etmək və görmək çox asan və qürur­ve­ri­cidir. Bu böyük insandan bu cür münasibəti gör­mək heç də çətin deyil. Demək olar, İnstitutun kol­lek­ti­vi, gənc aspirantlar bu qayğını addımbaşı görür və ya­şayır. İsa müəllim, adətən, köməkçisi ilə mənə tez-tez jurnal və qəzetlər göndərir. Bu materialları vərəqləyəndə görürəm ki, hansısa bir məqalənin üstündə as­pirant və doktorantlarımızdan birinin adı yazılıb. Bə­zən də ad yazılmır, sadəcə, “Biz də bir qızın işi Macar-Azərbaycan ədəbi əlaqələri olmalıdır, ona verin” tipli cümlə yazılıb. Bu cür diqqətli olmaq hər in­sanın bacara biləcəyi iş deyil. Adını belə tanımadığı bir tədqiqatçıya lazım olacağını düşündüyü məqa­lə­lə­ri o qədər işin arasında seçib göndərmək, sadəcə müd­rik­lik əlamətidir. Açığı, mən İsa müəllimi tanıyana qə­dər elə bilirdim ki, çox aktiv və işgüzar adamam. Lakin altmış beş yaşı haqlamış İsa müəllimi gör­dük­dən, onunla işlədikdən sonra özümü o qədər passiv, as­­ta­gəl hiss edirəm ki, pafoslu görünməsin, bəzən pes­simizmə də qapılıram. Çünki onun sürətinə ye­ti­şə bilmirik. Onun diqqətcilliyinin qarşısında çox aciz qa­lı­rıq. AMEA kimi mötəbər bir qurumun vitse-prezi­den­ti, İnstitutun direktoru kimi idarəçiliklə məşğul ola-ola, ictimai-siyasi xadim kimi dövlət tədbirlərində iş­ti­rak etməklə bərabər, iki tədbirin arasında keçi­ri­lə­cək hər hansı bir tədbirin dəvətnaməsini belə redaktə et­məyə vaxt tapmaq, hazırlanacaq slaydlara şəkillər be­lə təklif etmək, nəşr ediləcək jurnalları vərəq-vərəq incə­ləmək, sadəcə yüksək zəka sahibinə, millətin tale­yi­ni öz taleyi hesab edən seçilmiş insanlara məx­sus­dur.

Təsadüfi deyil ki, akademik Abbas Zamanovun hələ 1987-ci ildə Naxçıvan Tarix Muzeyinin direktoru Süb­hi müəllimə yazdığı məktubda İsa müəllim haq­qın­da bu fikirləri işlətmişdir:

“Möminə Xatun məqbərəsinin şəkli qiyamətdir. Bundan beş-on nüsxə mənə göndərsəniz, əla iş gör­müş olarsınız. Bu, mənim xaricdəki dostlarım üçün ən yaxşı hədiyyə olar. Siz tapa bilməsəniz, İsa Həbib ta­par. O, qoçaq adamdır, tapar. Hər hansı bir çə­tinlik onun qarşısında diz çökür. İsa Həbib aləmdir”.

Bir az da İsa Həbibbəyli və Ədəbiyyat İnstitutu haqqında...

Açığı, bir neçə il öncə ölkəmizdə gedən inkişaf Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında o qədər hiss edilmirdi. Elmin keşiyini çəkən akademiyamıza ye­ni prezidentin təyin olunmasından sonra bütün ins­ti­tutlarda bir canlanma başladı. İstər kadr siyasəti, istər elmi müəssisələrə yaradılan şərait Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasını ölkənin ictimai-siyasi hə­ya­tında nüfuzlu bir qurum kimi yenindən söz sahibi et­məyə başladı. Bu baxımdan Akademik İsa Hə­bib­bəy­linin Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutuna di­rek­tor təyin edilməsi ədəbiyyatşünaslıq elmimiz və ədə­biy­ya­tımız üçün böyük bir töhfə oldu. Yarandığı gün­dən Ədəbiyyat İnstitutunun direktorları ölkə üçün çox əhə­miyyətli insanlar olmuşlar. Bəlkə, elə bu­na görədir ki, Ədəbiyyat İnstitutunun nüfuzu digər müəs­si­sə­lərdən daima fərqlənmişdir. Əziz Mirəh­mə­dov, Yaşar Qarayev, Bəkir Nəbiyev kimi bö­yük alim­lər­dən sonra, bu instituta rəhbərlik edəcək ən layiqli elm xadimi məhz İsa müəllim idi. Bunu İsa müəllimin ins­ti­tut­da­kı bir illik fəaliyyətində daha aydın sezmək olar. Belə ki, bir il müddətində Ədəbiyyat İns­ti­tu­tun­da ya­ra­dı­lan “Ədəbi tənqid” şöbəsi, “Mətbuat tarixi” şö­bə­si, “Mühacirət ədəbiyyatı” şöbəsi, “Nəşriyyat” şöbə­lə­ri­nin yaradılması, “Ədəbiyyat məcmuəsi”, “Xəbərlər” elmi jurnallarının çapının intensivləşməsi, “Poe­ti­ka.izm”in tə­sis edilməsi, “Ədəbi əlaqələr” jur­na­­lı­nı İnstitutun qanadları altına alması, Aka­de­mi­ya­nın ta­rixində ikinci olan yüksək texnologiya ilə tə­min edil­­miş “Elektron” akt zalının məhz Ədəbiyyat İns­ti­tu­tunda yaradılması, uzun illər öncə fəaliyyətini da­yan­dırmış “Ədəbi proses” adlı illik hesabat xarakterli kon­­fransın yenidən fəaliyyətə başlaması ədəbiy­yat­şü­nas­lığın dirçəlməsinə, ədəbi proseslərə ciddi şəkildə mü­­nasibətin ortaya qoyulmasına xidmət edir. Elm öz­lü­­yündə ağır bir prosesdir. Onu çevikləşdirən və prak­­tik edən isə təhsildir. İsa müəllimin Naxçıvan Dövlət Universitetindən əldə etdiyi təcrübəni Ədə­biy­yat İnstitutunda həyata keçirmək arzusu ədəbiy­yat­şü­nas­lığımız üçün bir ərməğandır. Çünki İsa müəl­­lim Ədəbiyyat İnstitutana Naxçıvan Dövlət Uni­versitetitinin prizmasından yanaşır. Bu da elmi tədqi­qat müəssisəsinin imkanlarını genişləndirir, beynəl­xalq əlaqələrini formalaşdırır. Bunun nəticəsində də Azərbaycan ədəbiyyatının, ədəbiyyatşünaslığının dün­­yaya açılması prosesi başlanmış olur. Bu proses­dən isə qazanan, əlbəttə ki, Azərbaycan elmi, mədə­niy­­yəti olur.

Professor Asəf Zamanovun maraqlı bir fikri var: “Elə universitetlər var ki, ora kimi rektor qoysan, onu yük­səldir, çəkisini artırır. Elə müəssisələr də var ki, onları müəssisəyə rəhbərlik edənin şəxsi nüfuzu, ic­ti­mai-siyasi ampluası və əzmi daha yüksəklərə qaldırır. İsa müəllim məhz bu cür liderlərdəndir. Bunu Nax­çı­van Dövlət Universitetindəki fəaliyyəti də göstərmiş, bu gün Ədəbiyyat İnstitutunda da gedən proseslər sü­but edir. İsa Həbibbəyli ideyalarının həyata keçmə­sin­də, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının yenidən və müa­sir tələblərlə formalaşmasında onunla çiyin-çi­yi­nə işləmək bir zövqdür. Bundan əlavə, bir akademi­kin xoş və şirin xatirələrinin şahidi olmaq, Abbas Za­manovun dili ilə desək, “bir aləmdir”.

Bu günlər “qızmar günəş” sevdalısı Akademik İsa Həbibbəylinin 65 illik yubileyidir. Artıq İsa müəllim tək­cə şəcərəsinin yox, Azərbaycanın, türk dünyasının ada­mıdır. Dərin zəkaya, müdrik düşüncəyə malik ustadın əlini sıxmaq, doğum gününü üzbəüz təbrik et­mək mənim həyatımın önəmli və dəyərli hadisə­lə­rin­dən olacaq!

Şəmil Sadiq


Şahid olduğunuz hadisələrin video və ya fotosunu çəkərək bizə göndərin:
0552252950 (Whatsapp)
Загрузка...

RƏYLƏR

BU KATEQORİYADAN DİGƏR XƏBƏRLƏR