Tarixi abidələri terror və müharibələrdən NECƏ QORUMALI?
Paylaş
86 baxış·4 dəq oxu
Bu günlərdə Mosul uğrunda qanlı döyüşlər zamanı İraq ordusu İŞİD
döyüşçülərinin xarabalığa çevirdikləri tarixi Ən-Nuri məscidini ələ
keçiriblər. Tarixçilərin “iraq qalası” adlandırdıqları bu tarixi
əhəmiyyətli tikili terrorçular tərəfindən məhv edilib. Hakim
qüvvələr bu vəhşilikdə terrorçuları, onlar isə amerika hərbçilərini
günahlandırırlar. Təəssüf ki, Ən-Nuri məscidi son onilliklər
ərzində Yaxın Şərqdə məhv edilmiş bir çox tarixi abidədən yalnız
birirdir.
İŞİD-in yer üzündən sildiyi 10 möhtəşəm MEMARLIQ ABİDƏSİ - FOTOLAR
Mütəxəssislər isə, çətin də olsa bir çıxış yolu tapıblar: tarixi
əhəmiyyətli abidə, qala və bu kimi digər tikililər münaqişə
bölgələrindən çıxardılıb, muzeylərdə qorunsun.
Bəs insan övladının qürur mənbəyi olan bu abidələri qoruyub,
saxlamağın başqa hansı üsulları var?
Publika.az bütün bu sualların cavabını tapmağa
çalışıb:
Uçub dağılan minarə
Bir anda qalanın bir neçə tərəfində, ərazidən uzaq məsafələrdə
belə, qulaq batıran partlayış baş verir. “Allahu əkbər” sədalarının
müşayiətilə minarə yerə düşür.
Bu möhtəşəm tarxi abidə nəinki Mosulun, bütövlükdə İraqın rəmzi
idi. Ən-Nuri İraqın “Pizan” qalası sayılırdı.
İraq hökuməti minarənin məhv edilməsindən olduqca məyusdur. Hələ
2015-ci ildə terrorçular Mosulun ən böyük mənəvi və maddi dəyəri
sayılan Mosul kitabxanasını partlatmışdılar. Bu mədəniyyət ocağında
minlərlə qədim əlyazmalar, traktatlar, fəlsəfə və mədəniyyət
elmlərinə aid əsərlər məhv olmuşdu. Terrorçular bununla
kifayətlənməyib, Mosul muzeyinin eksponatlarını parça-parça
etmişdilər.
XIX əsrdə incəsənət əsərlərini satın almaq dəb sayılırdı.
İngiltərənin Konstantinopoldakı fövqəladə səfiri Lord Elqlin türk
hakimiyyətinin iznilə Yunanıstan müzeylərində qorunan Parfenonun
onlarla barelyef və heykəllərini Londona aparmışdı. Az keçmədi ki,
bu dəb halına gəldi və yunan maniyası bütün Avropanı bürüdü. Həmin
dövrdə incəsənət əsərlərini toplayan kolleksiyaçılar ən hörmətli
şəxsiyyətlər hesab olunurdular. Lakin bəzi incəsənət nümayəndələri
bu şəxsləri oğru adılandırmaqdan çəkinmirdilər. Məsələn, Bayron
Elqlinə yunan xalqını talayan barbar deyə müraciət edilirdi. Varlı
avropalı kolleksionerlərin əsas gəlir mənbəyi ərəb ölkələri və
yunan torpaqları idi. Ərəb torpaqlarından tapılan daş-qaşlar, zinət
əşyaları bu şəxslərin sevimli oyuncaqları idi. Hələ onda mədəniyyət
və incəsənət xadimləri düşünə də bilməzdilər ki, nə zamansa onların
davamçları bu şəxslərə dəyərləri qoruyub, gələcəyə ötürdükləri üçün
minnət hissi duyacaqlar.
Silah gücünə
Ölkənin mədəni irsi, onun vətəndaşları qədər dəyərlidir. Odur
ki, bu irs silahlı qüvvələr tərəfindən qorunmalıdır. Hərbi və
silahlı qüvvələr mədəniyyət abidələrini nəinki münaqişə dövründə,
adi zamanlarda da göz bəbəyi kimi qorumağa məcburdur. Tarixdə buna
misal ola biləcək yüzlərlə əhvalat var, və bugünkü Palmir uğrunda
savaş da bunun bariz nümunəsidir.
Mədəni-tarixi itkilər
Bəs, bu gün Suriyanın muzeyləri və arxeoloji qazıntılarının
taleyi nə yerdədir?
Təəssüf ki, bəzən mədəni irsi qoruyub saxlamaq heç silah gücünə
də mümkün olmur. Suriya bu baxımdan günümüzün ən acınacaqlı
mövzusudur. Bu ərazidə yerləşən tarixi məbədləri terrorçu qruplar
durmadan məhv edirlər. Hətta UNESKO-nun mədəni irsinə daxil edilən
“Krak de Şevalye” qalası 2014-cü ildə silahlı qüvvələrin səyinə
baxmayaraq, döyüşçülər tərəfindən yerlə yeksan olundu.
Mütəxəssislərin eksponatları muzeylərə aparıb, orada qorumaq
fikiri də bəzən nəticəsiz qalır. Buna misal olaraq,
Bağdad və Qahirə muzeyləridir. Hələ yaxın keçmişdə
bu torpaqları işğal edən ABŞ hərbçiləri 15 minədək
eksponat ələ keçirmişdilər ki, onların da sədəcə 4 minini geri
qaytarmaq mümkün oldu.2011-ci ildə isə Qahirə muzeylərinin birində
Tutanxamon və Nefertitinin qızıl suyuna çəkilmiş heykəlləri yoxa
çıxmışdı.
Alimlər düşünürlər ki, mədəni irsi dünya muzeylərinə hissə-hissə
paylamaq lazımdır. Yalnız bu halda uğur əldə etmək olar.
Ermitaj muzeyinin direktoru Petrovskiy bu mövzuda həyəcan təbili
çalır. Məşhur muzeyşünas qeyd edir ki, tarixi əhəmiyyətli məbədlər
və muzeylərin yerləşdiyi ölkələr gözümüzün önündə məhv olur,
izi-tozu qalmır. Yeganə sevindirici haldır ki, qədim Babilistanın
bir çox dəyərli eksponatları Berlin muzeylərində qorunur. Lakin,
hətta tarixdən silinmək qorxusu hiss etsə belə, heç bir dövlət öz
dəyərli eksponatlarını digər ölkələrə əmanət etmək istəməz.
Fərqli mədəniyyətlər
6 dekabr 1992-ci idə Hindistanda minlərlə buddist mitinqə
toplaşaraq, Bəbri Məscidinin sökülməsini tələb edirdilər. Onlar
məscidin qədim məbədlərinin yerində tikildiyi üçün çox hiddətli
idilər. Mitinq iştirakçıları cəmi iki saat ərzində möhtəşəm məscidi
darmadağın etdilər. Bu qarşıdurmada minlərlə buddist və müsəlman
dünyasını dəyişdi. Məsələ burasındadır ki, kimlər üçünsə dəyərli
olan bir tikili, digər dindən olan insanlar üçün əhəmiyyətsiz daş
toplusudur.
2001-ci ildə isə talib dəstəsi Bamian vadisindəki nəhəng Budda
heykəlini yerlə yeksan etdilər. Bundan sonra molla Ömər öz
çıxışında qeyd etdi ki, Allah təkdir və ona şərik qoşmaq ən böyük
günahdır. Bu hadisə bütün dünyaya səs saldı.
Bəlkə də günah tək İŞİD və talib dəstələrində deyil. Zamanında
ən güclü məktəblərdə təhsil almış, tarix və mədəniyyət elmlərinə
dair yetərincə bilik toplamış ABŞ hərbçiləri də İraq səmasında
barbarlıq edərək hər daşında, qayasında bir tarix yatan abidələri
məhv etmişdilər.
Nə qədər ki, müxtəlif mədəniyyətlərdən və dinlərdən olan
insanlar digərlərinə hörmət etməyi öyrənməyəcək, o vaxta qədər də
tarixin məhvi səngiməyəcək.