Türkiyə-Yunanıstan arasındakı böhranın Qardak
qayalıqlarından daha dərin səbəbləri var. Yunanıstana dəstək verən
Avropa İttifaqının reaksiyasının səbəbləri başqadır. Livanın baş
naziri Saad Haririnin Ər-Riyadda girov qalması, İsrailin Livan
sərhədinə divar hörməsi, Əsədin Rusiya raketləri ilə İsrailin F-16
təyyarəsini vurması və son olaraq, ABŞ dövlət katibi Reks
Tillersonun Beyrutda boş otaqda gözlədilməsi son günlər gündəmin
əsas mövzularıdır. Türkiyəli yazar Taha Dağlı bütün baş verənlərin
pərdəarxasında Aralıq dənizinin şərqindəki təbii qaz yatağının
olduğunu yazıb.
Publika.az həmin məqaləni təqdim edir:
“Qaz müharibəsi” və Baş nazirin girov
götürülməsi
Aralıq dənizindəki qarşıdurma 2009-cu ildə başladı. Həmin il
amerikalılar dənizin Livan sahillərində qaz rezervləri tapdı.
İsrail 12 quyudan ikisinə sahib çıxdı, 2013-cü ildə həmin quyuların
istismarına başladı. İsrailin məqsədi təbii qazı Türkiyə üzərindən
transfer etmək idi. “Mavi Mərmərə” məsələsində ilk şərt olan üzr
istəmə də bundan qaynaqlanırdı. Lakin Türkiyə İsrailin təklifini
isti qarşılamadı.
Qərbin planlarına qarşı Türkiyə-Rusiya-İsrail birliyi – TƏHLİL
Daha sonra Misirdə çevriliş oldu, Sisi prezident elan edildi.
İsrail Aralıq qazının transferi üçün yeni plan hazırladı. Plana
Misir və Yunanıstan daxil idi. Quyuların çoxuna sahib olan Livan bu
plandan kənarda qaldı. İsrailin planı təbii qazı Yunanıstan
üzərindən birbaşa Avropa bazarına çıxarmaqdı. Bu, Rusiya qazının
asılılığından xilas olmaq istəyən Avropa üçün də əhəmiyyətli idi.
Rusiyanın Avropanın qaz bazarında hegomonluğunu qırmaqda maraqlı
olan ABŞ-ın Səudiyyə Ərəbistanı ilə İsraili yaxınlaşdırmaq
layihəsinin önəmi 2017-ci ilin sonlarında ortaya çıxdı. 2017-ci ili
noyabr ayında Livan böhranı yarandı. Livanın baş naziri Saad Hariri
Səudiyyə Ərəbistanına gələrək istefa verdi. Əslində isə onun
Ər-Riyadda girov götürüldüyü ortaya çıxdı.
Livan böhranına ilk müdaxilə edən ölkə Fransa oldu. Fransa
prezidenti Emmanuel Makron Haririni Ər-Riyaddan Parisə gətirdi,
sonra da Beyruta göndərdi və Hariri yenidən baş nazir postuna
əyləşdi.
2017-ci ilin dekabr ayında Livan Aralıq dənizindəki təbii qazın
istismarı işini Fransa, İtaliya və Rusiya şirkətlərinə verdi.
Livanın Fransa, Rusiya və İtaliya ilə anlaşması ABŞ-İsrail
cəbhəsinin oyununu pozdu. İsrail-Livan qarşıdurması başladı,
nəticədə İsrail Livanla sərhədə divar hörməyə başladı və Livanı
müharibə ilə təhdid etdi.
Ötən həftə Əsəd rejimi ilk dəfə İsrail təyyarəsini vurdu. Səbəb
İsrailin Suriya sərhədini pozması idi. Hərçənd, İsrail 2012-ci
ildən indiyə qədər Suriya sərhədini 20 dəfə pozmuşdu, lakin indiyə
qədər Əsəd heç bir reaksiya verməmişdi. İndi bu addımı atması,
xüsusilə də İsrail təyyarəsini Rusiya raketi ilə vurması əslində
Moskvanın Təl-Əvivə mesajı idi.
Və bütün bunların fonunda Yunanıstanın Türkiyəyə qarşı “baş
qaldırması” da təsadüfi deyil. Afina NATO və Avropa İttifaqının
dəstəyi olmadan bunu etməz. Məsələ heç də Kardakla məhdudlaşmır,
əsl səbəb Aralıq dənizindəki təbii qazdır.
Nəhayət Tillersonun Livan prezidenti ilə görüş üçün gözlədilməsi
məsələsi... ABŞ dövlət katibi Ankaraya səfərdən öncə Beyruta getdi
və görüş üçün Livan prezidentini salonda bir müddət gözlədi. Bu,
ABŞ-dan gəlmiş yüksəkvəzifəli şəxsə qarşı nadir hallarda baş verən
hadisədir.
Digər tərəfdən, Tillersonun önünə su belə qoyulmaması da
diqqətçəkən detallardan idi. Tillerson ABŞ-ın nəhəng enerji şirkəti
“Exxon Mobil”in İdarə Heyətinin keçmiş rəhbəridir. O, Livanda
səfərdə olarkən, Kiprin yunan hissəsi adanın sahillərindəki qaz
yataqlarının istismarını “Exxon Mobil”ə verdi. Livanlıların
Tillersonu soyuq qarşılaması da “Exxon Mobil”in Aralıq dənizindəki
addımından irəli gəlirdi.